Πόλεις του σοσιαλισμού

Φωτογραφία και Κατασκευές
16 Ιανουαρίου 2005
Το κιτς των δικτατόρων
27 Μαΐου 2007

του Γιώργου Μ. Χατζηστεργίου

Η κατάρρευση του “υπαρκτού σοσιαλισμού” εδώ και μόλις δεκαπέντε χρόνια συμπαρέσυρε κάθε είδους αναφορά στον τρόπο ζωής στις χώρες που λειτουργούσαν με αυτό το σύστημα. Με αυτή την έννοια, υπάρχει μια αίσθηση “μαύρης τρύπας” στον χρόνο και τον χώρο, σχεδόν σαν να μην έχει υπάρξει αυτός ο “τρόπος” ποτέ. Το κενό έρχονται να καλύψουν τα υφιστάμενα ακόμα σήμερα ίχνη του “υλικού πολιτισμού” εκείνης της εποχής, μέγα τμήμα των οποίων συνιστά το χτισμένο περιβάλλον αυτών των χωρών. Πρόκειται για τα κτίρια των πόλεων και των χωριών, τους δρόμους, τις πλατείες και τα πάρκα, πολλά από τα οποία κατασκευάστηκαν ή διαμορφώθηκαν από τη δεκαετία του 1950 και μετά, ενώ σήμερα εξακολουθούν να παραμένουν ενταγμένα στον σύγχρονο οικιστικό ιστό. Υπάρχει λοιπόν ένα τεράστιο πεδίο δεδομένων που προσφέρεται απλόχερα για έρευνα. Επί πλέον, η γνωστική προσέγγιση των κοινωνιών του υπαρκτού σοσιαλισμού δια της μελέτης του ακόμα υφιστάμενου χτισμένου περιβάλλοντος, παρουσιάζει ισχυρά συγκριτικά πλεονεκτήματα, αφού αφορά κατ’ ευθείαν στον τρόπο ζωής, παρακάμπτοντας τη ρητορική της “μεγάλης πολιτικής”, η οποία είναι προφανώς ατελέσφορη για μια δημιουργική προσέγγιση.

Η βιβλιογραφία που αφορά επί της ουσίας το χτισμένο περιβάλλον των χωρών του υπαρκτού σοσιαλισμού είναι πολύ περιορισμένη και αυτή “προ της κατάρρευσης” είναι σαφώς επηρεασμένη από την ψυχροπολεμική ατμόσφαιρα, οπότε συχνά η έμφαση είναι στην προπαγάνδα, είτε για να καταδειχθεί η “μέριμνα του κράτους” είτε για να επισημανθεί το “αδιέξοδο της σοσιαλιστικής οικονομίας”. Μία κατηγορία βιβλίων που κυκλοφόρησαν την περίοδο αμέσως μετά την κατάρρευση έχουν “εύκολη” θεματολογία και “καταγγελτικό” περιεχόμενο με αναφορές στα “Παλάτια του Τσαουσέσκο”, τα “Μνημεία του Στάλιν” κλπ. Στη συνέχεια, υπήρξαν κάποιες σοβαρές προσεγγίσεις, όπως οι συλλογές δοκιμίων “Architecture and Revolution” του Neil Leach (Routledge, 1999) και “Cities after Socialism” των Andrusz, Harloe και Szelenyi, (Blackwell, 1996). Βασική αδυναμία αυτού του είδους των βιβλίων είναι, κατά τη γνώμη μας, ότι επιχειρούν γενικές θεωρητικές προσεγγίσεις χωρίς να έχει προηγηθεί μια συστηματική ανάλυση του επί τόπου υλικού.

Το βιβλίο “Socialist Spaces, Sites of Everyday Life in the Eastern Bloc” συνιστά μια τομή στη βιβλιογραφία για τις “πόλεις του σοσιαλισμού”. Άξονας της θεματολογίας του είναι ακριβώς η σχέση του τρόπου της καθημερινής ζωής με το χτισμένο περιβάλλον. Είναι χαρακτηριστικοί κάποιοι από τους τίτλους των δοκιμίων : “Σοσιαλιστικοί χώροι : τόποι της καθημερινής ζωής”, των Crowley και Reid, “Φυγές του Σαββατοκύριακου : η πολιτική της ιδιωτικής ζωής, στην Τσεχοσλοβακία μετά το 1968”, της Bren, “Ο ρόλος της ντάτσας στη μεταπολεμική Σοβιετική Ρωσία” του Lovell, “Δημόσιο και ιδιωτικό στα σοβιετικά κοινοτικά διαμερίσματα” της K. Gerasimova, “Τα εσωτερικά των κατοικιών στη Βαρσοβία : 1949-65” του D. Crowley, “Περιπλανώμενοι στους δρόμους του σοσιαλισμού : μια συζήτηση με τους φωτογράφους A. Fisher και U. Arnold της Ανατολικής Γερμανίας” της A. Ihle. Επισημαίνεται πως ο D. Crowley, που διδάσκει στο Royal College of Art του Λονδίνου, έχει επιμεληθεί με τη S. Reid του Πανεπιστημίου του Sheffield και το βιβλίο “Στυλ και σοσιαλισμός: μοντερνισμός και υλικός πολιτισμός στη μεταπολεμική Ανατολική Ευρώπη” (Berg, 2000), ενώ αυτή την εποχή εκδίδεται από τις εκδόσεις Reaktion Books βιβλίο του σχετικά με τη μεταπολεμική ανοικοδόμηση της κατεστραμμένης από τους Ναζί Βαρσοβίας.

Από την ανάγνωση του βιβλίου προκύπτει μία πολυσύνθετη πραγματικότητα, καθώς και διαφορές από χώρα σε χώρα –που οφείλονται και στην πολιτιστική και οικονομική προϊστορία της κάθε μιας- αλλά και κάποιες ενδιαφέρουσες ομοιότητες με τάσεις που παρατηρούνται την ίδια εποχή στις δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως προσεγγίσεις σαν αυτές του βιβλίου βρίσκονται ακόμα στην αρχή της διαδικασίας για μια συνολική προσέγγιση, αφού είναι πολλά τα ζητήματα που δεν έχουν καν τεθεί : πώς ακριβώς εξελίχθηκαν οι πόλεις μεταπολεμικά στη διάρκεια τριών – τεσσάρων δεκαετιών και ποια η διάρθρωση τους; Ποια η ταχύτητα των εξελίξεων στα ζητήματα του χτισμένου περιβάλλοντος; Πότε υπήρχε κίνηση και πότε στασιμότητα; Ποια ήταν η λειτουργικότητα αυτών των πόλεων, στο επίπεδο της καθημερινής ζωής; Πού στέκονται αυτές οι κατασκευές σε σχέση με τις μεταπολεμικές “εργατικές πολυκατοικίες” του Μιλάνου ή της Γλασκόβης;


Τα ελληνικά πράγματα

Απαριθμώντας αυτά τα ζητήματα, ερχόμαστε κατ’ ευθείαν στο απροσδόκητο ενδιαφέρον που μπορεί να έχει η μελέτη του χτισμένου περιβάλλοντος χωρών του υπαρκτού σοσιαλισμού για τους μελετητές των ελληνικών πραγμάτων. Εάν, όπως πιστεύουμε, είναι ατελέσφορο να συζητάμε για το παρόν και το μέλλον των ελληνικών πόλεων χωρίς να έχουμε επαρκώς κατανοήσει την ελληνική μεταπολεμική ανοικοδόμηση, μια συγκριτική εξέταση της εξέλιξης του χτισμένου περιβάλλοντος των βαλκανικών χωρών –κυρίως της Γιουγκοσλαβίας και της Βουλγαρίας- θα φώτιζε ενδεχομένως τα ζητήματα από απρόσμενες εναλλακτικές γωνίες και πάντως θα “ξεκολλούσε” την ελληνική συζήτηση από τα ίδια και τα ίδια στερεότυπα. Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί εκτός των άλλων να αναδείξει απρόσμενες αναλογίες στις εξελίξεις του “τρόπου ζωής” κάτω από θεωρητικά διαφορετικά κοινωνικοπολιτικά συστήματα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο : η πρωτοφανής ένταση της αστικοποίησης σε συνδυασμό με φαινόμενα από-αγροτικοποίησης, ο παραμερισμός του προπολεμικού “μεγαλοαστικού κατεστημένου” και το σταδιακό άπλωμα μιας τάξης “μικρομεσαίων”, η ανάδειξη της οικογένειας “νέου τύπου” με δραστική μείωση του μεγέθους της σε σχέση με την προπολεμική, τα νέα φαινόμενα –από ανθρωπολογική άποψη- όπως είναι “η ζωή στο διαμέρισμα” σε συσχετισμό με τη διάδοση του τεχνολογικού πολιτισμού της τηλεόρασης, του πλυντηρίου, του αυτοκινήτου, των βιομηχανικά παραγόμενων αγαθών…

Αφού το χτισμένο περιβάλλον, ως υλική αποτύπωση του τρόπου ζωής μιας κοινωνίας, συνιστά ένα λειτουργικό όχημα για μια ουσιαστική προσέγγιση των πραγμάτων, θα ήταν χρήσιμο να υπάρξει αποδοτική αξιοποίησή του για όσο υφίστανται ακόμα αυτά τα ίχνη του υλικού πολιτισμού. Μέχρι να βρει η βιβλιογραφία τον δρόμο της σ’ αυτό το πεδίο, κάποιες εμπνευσμένες φωτογραφικές Εκθέσεις ή συλλογές φωτογραφικών δοκιμίων θα είχαν πολλά ενδιαφέροντα να αναδείξουν.

Socialist Spaces, Sites of Everyday Life in the Eastern Bloc

David Crowley and Susane Reid (επιμ.)

Εκδόσεις Berg, 2004, σελ. 260