Φωτογραφία και Κατασκευές

Η αρχιτεκτονική των καταφυγίων
27 Ιουνίου 2004
Πόλεις του σοσιαλισμού
5 Ιουνίου 2005

Φωτογραφία από συλλογή του Bill Brandt.

του Γιώργου Μ. Χατζηστεργίου

“Ως πολιτικός μηχανικός που συνεργάζεται με αρχιτέκτονες, εξακολουθώ σταθερά να εκπλήσσομαι για το πόσο πολύ επηρεάζουν οι φωτογραφίες τον τρόπο πρόσληψης των κτιρίων από το κοινό” γράφει στο βιβλίο του “An Engineer Imagines” ο Peter Rice, ένας από τους σπουδαιότερους μελετητές μηχανικούς της μεταπολεμικής Ευρώπης. “Η φωτογραφία”, συνεχίζει ο Rice, “ως καλλιτεχνική έκφραση και ως όχημα εξερεύνησης της φύσης των πραγμάτων, έχει προφανώς την αξία της. Αυτό όμως που με απασχολεί είναι το πώς ένας συγκεκριμένος τρόπος φωτογράφησης μπορεί να διαστρεβλώσει την ουσιαστική προσέγγιση της αρχιτεκτονικής”. Οι ενστάσεις του Rice αφορούν κυρίως στην ατελή ή και ανύπαρκτη απεικόνιση της υφής των δομικών υλικών, της διάρθρωσης του φέροντος οργανισμού, της συμβολής του τρόπου φωτισμού αλλά και των επί μέρους (συνήθως “κρυμμένων”) μηχανικών στοιχείων στην εν γένει λειτουργία του κτιρίου και τελικά στην ελλιπή ανάδειξη της τρισδιάστατης φύσης της κατασκευής.

Είναι σαφές πως στην εποχή της εικονικής πραγματικότητας, μια κατάλληλη φωτογράφηση μπορεί –συνεπικουρούντων και άλλων παραγόντων- να προβάλλει μια κατασκευή σε αναντιστοιχία με την πραγματική της υπόσταση και λειτουργία. Χωρίς να υποτιμά κανείς το γεγονός πως η απήχηση που μπορεί να έχει μια κατασκευή δεν έχει σχέση μόνο με τα υλικά και τη λειτουργικότητά της αλλά και με μια “μυθολογία” που μπορεί να την περιβάλλει –και σ’ αυτή μπορεί να συμβάλλει η φωτογράφηση- είναι απαραίτητο να έχουμε στο νου μας τη διάσταση της ελλειμματικής φωτογραφικής αποτύπωσης όταν κρίνουμε επί της ουσίας ένα έργο.

Αν επεκτείνουμε τους δημιουργικούς προβληματισμούς του Rice, θα διαπιστώσουμε και άλλους εγγενείς περιορισμούς στις φωτογραφίες που κατ’ εξοχήν διαμορφώνουν τον τρόπο πρόσληψης της αρχιτεκτονικής από το ευρύ κοινό, αλλά και από πολλούς αρχιτέκτονες και μηχανικούς. Έτσι κι’ αλλιώς, η συνηθισμένη πρακτική φωτογράφησης είναι η σε συνθήκες μέγιστες ηλιοφάνειας απεικόνιση των όψεων μεμονωμένων κτιρίων και επομένως αφορά σε μία μερική αποτύπωση. Ο κριτικός Andrew Ballantyne δίνει μια άλλη διάσταση σχολιάζοντας στο Times Literary Supplement την κατά τα άλλα πολύ σημαντική έκδοση “The Phaidon Atlas of Contemporary World Architecture” (Άτλας της σύγχρονης παγκόσμιας αρχιτεκτονικής) : επισημαίνει πως απαλείφοντας από την απεικόνιση το υπαρκτό κτισμένο περιβάλλον του υπό παρουσίαση κτιρίου, αυτό στην ουσία συνεπάγεται την εξάλειψη της ιστορικής διάστασης. “Έτσι”, γράφει ο Ballantyne, “βρισκόμαστε μετέωροι κοιτάζοντας ένα θέμα στο οποίο ο χρόνος έχει παγώσει”. Οι απεικονίσεις “εν κενώ” αφορούν επί πλέον και στην εξάλειψη της ανθρώπινης παρουσίας από τα υπό παρουσίαση κτίρια. Με άλλα λόγια, σε πολλές από τις φωτογραφίες που επιχειρούν να αναδείξουν την αρχιτεκτονική ή άλλη αξία των κατασκευών απουσιάζει η σχέση κτιρίων και χρηστών, η όποια σχέση στο κάτω-κάτω είναι η θεμελιώδης συνθήκη ύπαρξης του κτιρίου καθ’ εαυτού.

Το βιβλίο “Σπίτια για Ήρωες -μια συλλογή φωτογραφιών του Bill Brandt 1939-1943” των Peter James and Richard Sadler, εκδόσεις Dewi Lewis Publishing, κινείται ακριβώς στον αντίποδα του τρόπου απεικόνισης των κτιρίων που προαναφέρθηκε. Οι φωτογραφίες του βιβλίου “Σπίτια για Ήρωες” οφείλονται σε πρωτοβουλία του οργανισμού Bournville Village Trust (BVT) που ανέθεσε το 1939 στον Brandt την αποτύπωση των συνθηκών ζωής σε μία υποβαθμισμένη περιοχή του Birmingham. Στόχος του BVT –σε συντονισμό με ανάλογες πρωτοβουλίες σε ολόκληρη τη Βρετανία- ήταν να καταδείξει τη χαμηλή ποιότητα διαβίωσης μεγάλου αριθμού πολιτών, σε πλήρη αναντιστοιχία με τις επίσημες κυβερνητικές υποσχέσεις προς τους στρατιώτες του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου για αναβαθμισμένες κατοικίες που “θα υποδεχθούν τους Ήρωες του Μετώπου”. Η μεστή νοήματος και μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας δουλειά του Brandt δεν αφήνει αμφιβολία για το πόσο υψηλά μπορεί να φθάσει το επίπεδο αποτύπωσης της σχέσης μεταξύ των κτιρίων και των ανθρώπων που τα κατοικούν.

Εντάσσοντας στις ποικίλες οπτικές γωνίες θέασης των πραγμάτων τον φωτισμό, τον αερισμό, τη διάρθρωση του χώρου μέσα και γύρω από το σπίτι, τη διασκέδαση, την προετοιμασία και την κατανάλωση του φαγητού, το μπάνιο, τον ύπνο, τη μετακίνηση προς τη δουλειά και τη σχέση με τα καταστήματα της περιοχής, ο Brandt συνθέτει μια ολοκληρωμένη αφήγηση για τον τρόπο με τον οποίο ο σχεδιασμός και η κατασκευή των συγκεκριμένων κτιρίων συνδέεται με τη ζωή των ανθρώπων που τα κατοικούν. Το τελικό αποτέλεσμα της δουλειάς που συνοψίζεται στο βιβλίο “Homes fit for Heroes” δεν αφήνει αμφιβολία για τη συνολική αποτίμηση της κατάστασης. Έχει σημασία βέβαια να επισημανθεί πως ακόμα και αν ο συγκεκριμένος σκοπός (“καλλίτερα σπίτια!”) θα μπορούσε να δικαιολογήσει τον “αγιασμό των μέσων”, σε καμία περίπτωση ο Brandt δεν ξεπέφτει στη φθηνή προπαγάνδα. Η υψιπετής διάσταση της δουλειάς του καταδεικνύεται και από το γεγονός ότι η συλλογή φωτογραφιών “Σπίτια για Ήρωες” θα μπορούσε να διαβαστεί σήμερα και αλλιώς : ως μία ελεγεία για ένα τρόπο ζωής που ανήκει πια στο παρελθόν… Σημειώνεται, για την Ιστορία, ότι το κίνημα υπέρ της κατεδάφισης των κτιρίων των υποβαθμισμένων περιοχών επέτυχε απόλυτα στους σκοπούς του. Μεσούντος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η βρετανική κυβέρνηση ανέλαβε σχετική δέσμευση, η οποία υλοποιήθηκε στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες.

Αυτή την εποχή στην Αγγλία γίνεται πολύς λόγος για το έργο του Bill Brandt, το οποίο αναδεικνύεται με Εκθέσεις σε σημαντικά Μουσεία, όπως είναι το Victoria and Albert Museum και η National Portrait Gallery, με βιβλία για τη ζωή του (το πιο πρόσφατο είναι το “Bill Brandt – A Life” του Paul Delany, εκδόσεις Cape) και επανεκδόσεις σημαντικών συλλογών του. Ο Bill Brandt (1904-1983) δεν είναι βέβαια μια συνηθισμένη περίπτωση δημιουργού. Είναι ενδεικτικό της εμβέλειας της φωτογραφικής δουλειάς του, που χαρακτηρίζεται από μεγάλη ποιητική αμεσότητα και έντονη υπαινικτικότητα, πως έχουν επηρεαστεί από αυτή μεγάλοι δημιουργοί του κινηματογράφου –όπως οι Carol Reed (“Ο τρίτος άνθρωπος”), Orson Welles, Roman Polanski και David Lynch. Γόνος οικογένειας τραπεζιτών με έδρα το Αμβούργο, έζησε τη νεότητά του ως “πολίτης του Κόσμου” μεταξύ Βιέννης, Ισπανίας, Ουγγαρίας και Λονδίνου, όπου ο πατέρας του διηύθυνε τον βρετανικό κλάδο της οικογενειακής επιχείρησης. Αν και τις βάσεις της κατάρτισής του αναφορικά με τη φωτογραφία τις οφείλει κυρίως στη διαμονή του στο Παρίσι, όπου μαθήτευσε στον Man Ray και γνώρισε από κοντά το έργο των σπουδαίων φωτογράφων Brassai, Kertesz και Atget, ο Brandt μετά τη μόνιμη εγκατάστασή του στο Λονδίνο το 1934 εξελίχθηκε σε μια από τις σημαντικές μορφές της βρετανικής πολιτιστικής σκηνής. Τα φωτογραφικά δοκίμια του Bill Brandt καλύπτουν μία ευρεία θεματολογία, στην οποία πάντως τα κτίρια κατέχουν μία ειδική θέση. Πέρα από το ότι στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αντί της στρατιωτικής του θητείας η αποστολή του ήταν να φωτογραφήσει για λογαριασμό του National Buildings Record σημαντικά κτίρια του Λονδίνου που δεν είχαν ακόμα καταστραφεί από τους βομβαρδισμούς, εξέχουσα θέση στο έργο του κατέχουν η συλλογή φωτογραφικών δοκιμίων “The English at Home” (“Ο Εγγλέζος στο σπίτι”) με θέμα τον τρόπο ζωής στις βρετανικές κατοικίες του Μεσοπολέμου, από το αριστοκρατικό Mayfair του Λονδίνου μέχρι τους οικισμούς των ανθρακωρύχων στην επαρχία, καθώς και η συλλογή “Literary England” (“Λογοτεχνική Αγγλία”) με θέμα τα σπίτια και τα τοπία που έζησαν μεγάλοι Άγγλοι διανοούμενοι, όπως ο Coleridge και ο Hardy, αλλά και ο Blake και η Emily Bronte.

Καταλήγοντας, και επανερχόμενοι στο θέμα του τρόπου φωτογράφησης των κτιρίων, δεν υπάρχει αμφιβολία πως κάθε είδους απεικόνιση έχει την αξία και τη σημασία της. Είναι η μονοκαλλιέργεια ενός είδους που “στομώνει” τη δημιουργικότητα, ευνοεί τη ρηχότητα και τελικά στρεβλώνει μέχρι και την ίδια διαδικασία παραγωγής των κτιρίων. Η ανάδειξη εναλλακτικών γωνιών θέασης θα βοηθήσει το κοινό να αντιληφθεί καλλίτερα την ουσία της αρχιτεκτονικής και τους μηχανικούς να κάνουν καλλίτερα τη δουλειά τους. Για να κάνουμε και μία πρακτική πρόταση : πώς θα φαινόταν η ιδέα μιας μεγάλης και υψηλού επιπέδου οργάνωσης Έκθεσης με φωτογραφίες προβεβλημένων ή μη κατασκευών της Αθήνας ή άλλων ελληνικών πόλεων, δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια μετά την ανέγερσή τους, με τρόπο ώστε να αποτυπώνεται η σχέση χρηστών και κατασκευής; Μια εμπνευσμένη τέτοια Έκθεση θα μπορούσε ενδεχομένως να μας μιλήσει για τον ελληνικό τρόπο παραγωγής αλλά και χρήσης των κατασκευών πολύ αποδοτικότερα από αρκετά άρθρα ή βιβλία.

Δημοσίευση : 16.01.2005