Ποιός θα μπορούσε να ζωγραφίσει τα μάτια της Μέδουσας;

Δεν ενδιαφέρει τόσο η “πραγματικότητα”, ως απλή αναπαράσταση των όσων συμβαίνουν γύρω μας, όσο η “αλήθεια”
8 Φεβρουαρίου 2011

Κουβέντες με τον Γιώργο Χατζηστεργίου (2016)

Τα βιβλία “Σου έχει μείνει καθόλου περιουσία;”, “Η γη τρέμει! Άνθρωποι και Κατασκευές σε έναν Κόσμο που αλλάζει!”, “Έξοδος”, και “Χορός Μεταμφιεσμένων” κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα από το 2008 ως το 2016. Τα βιβλία παρουσιάστηκαν σε εκδηλώσεις στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, στον Κήπο του Νομισματικού Μουσείου, στο ξενοδοχείο “Αμαλία” στην Αθήνα, στο Δημαρχείο Τρικάλων, όπως και στο Hellenic Centre στο Λονδίνο. Μετά από ένα πρώτο κύκλο διάδοσης του βιβλίου και ποικίλων σχολιασμών από αναγνώστες, ο συγγραφέας κωδικοποιεί όπως παρακάτω τις δημιουργικές ανταλλαγές απόψεων. Σε ένα ποσοστό, χρησιμοποιεί γι’ αυτό ως άξονα τις ερωτήσεις της Εριφύλης Μαρωνίτη όπως διατυπώθηκαν στο Εθνικό Ίδρυμα, αλλά η ευθύνη για την τελική και συνολική διαμόρφωση (2016) είναι δική του.


  • Γιατί γράφεις;
  • Για να καταλάβω τον εαυτό μου και τον κόσμο που με περιβάλλει.

  • Πώς το κάνεις αυτό με τα βιβλία; Δεν θα ήταν απλούστερο μόνο να σκέφτεσαι στην ησυχία του σπιτιού σου;
  • Δεν μπορείς να πας μακριά μη ξεμυτίζοντας από τη φωλιά σου. Αντιλαμβάνεσαι τον εαυτό σου μόνο δια των σχέσεων με τους άλλους.

    Στο γενέθλιο τόπο μου, τα Τρίκαλα της Θεσσαλίας, από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου αλλά κι’ από την εποχή του πατέρα μου, όπου κι’ αν ήταν το σπίτι ή ο τόπος της δουλειάς τους, οι άνθρωποι το βράδυ έκαναν τη βόλτα τους και βρισκόταν μεταξύ τους στην οδό Ασκληπιού, έναν πεζοδρομημένο μακρύ δρόμο στο κέντρο της πόλης. Εκεί χωνευόταν η δραστηριότητα της ημέρας, μαλάκωναν οι εντάσεις, εκεί συζητούσαν τις έγνοιες τους για τα τοπικά αλλά και τα μακρινά που τους επηρέαζαν… Ασφαλώς και δεν ήταν όλα ιδανικά σ’ αυτή τη λειτουργία, αλλά υπήρχε μία θεραπευτική αίσθηση κοινωνίας που βοηθούσε τη ζωή να προχωρήσει…

    Πολύ με ενδιαφέρει να κρατήσω ζωντανή την ιδέα μιας σύγχρονης, αφηρημένης, μα στην ουσία τόσο πραγματικής οδού Ασκληπιού, όχι πια περιορισμένης στα όρια μιας πόλης, αλλά στο κέντρο του “παγκόσμιου χωριού”. Με αυτή την έννοια, τα βιβλία μου δεν είναι παρά τα θέματα που θέλω να βάλω σ’ αυτή την ευρεία συναναστροφή, ως αφορμές συζητήσεων που μαζί με άλλες θα μας βοηθήσουν να ψυχαγωγηθούμε και να εμβαθύνουμε την αντίληψή μας για τα πράγματα…

  • Έχει σημασία η καταγωγή σου;
  • Έρχομαι από την Ελλάδα. Σε σχέση με τα βιβλία μου αυτό έχει τη σημασία του, καθώς ο τόπος μου, βρίσκεται σήμερα, όπως πολύ συχνά στην Ιστορία του, στην πρώτη γραμμή του μετώπου των τεράστιων αναστατώσεων που εγκυμονούν τη μετάβαση σε μια νέα εποχή.

  • Εννοείς το καθεστώς της αυστηρής λιτότητας;
  • Αυτή είναι η διατύπωση στη γλώσσα του Όργουελ. Εννοώ το καθεστώς της οικονομίας σε γύψο, της κατάργησης της ελεύθερης αγοράς, του αφανισμού των αποθεμάτων της κοινωνίας, της καταστροφής της παραγωγικής βάσης της χώρας, της καταναγκαστικής αποτελμάτωσης…

  • Αλλά, Ελλάδα δεν είναι μόνον αυτά!
  • Όχι ευτυχώς. Είναι και άλλα πολλά. Όπως και η έννοια της Ευρώπης ή της ανθρωπότητας είναι “και άλλα πολλά ”. Και αυτά τα πολλά είναι που με υποστηρίζουν στο να σκέφτομαι και να γράφω…


    Η διάσταση του Μηχανικού

  • Είσαι ένας πολιτικός μηχανικός που γράφει. Πώς συνδυάζονται αυτά τα δύο;
  • Δεν είναι κάτι τόσο ασυνήθιστο. Ο Novalis, κορυφαία στιγμή του λεπταίσθητου γερμανικού ρομαντισμού του 19ου αιώνα, ήταν μηχανικός μεταλλείων. Το αντικείμενο της δουλειάς του μάλιστα ήταν οι στοές όπου εικάζεται πως δούλευαν οι Νάνοι της Χιονάτης των αδελφών Γκριμ. Στον πολυδιάστατο κόσμο που ζούμε όλα συνδέονται με κάποιο τρόπο.

  • Τί κομίζει ο μηχανικός στη λογοτεχνία;
  • Ο Ιταλός συγγραφέας Italo Calvino στο βιβλίο του Six Memos for the Next Millennium αναδεικνύει τη ιδιότητα του πολυσχιδούς στα λογοτεχνικά έργα των μηχανικών, επικεντρωνόμενος στο έργο του μιλανέζου Carlo Emilio Gadda, όπως και του Robert Musil, συγγραφέα του βιβλίου “Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες”. Αντιλαμβάνομαι πολύ καλά πως μπορεί αυτό να ισχύει, με την έννοια ότι ο μηχανικός από τη φύση της δουλειάς του έχει πολυποίκιλη επαφή με τον εξωτερικό κόσμο. Θέλει – δεν θέλει, γνωρίζει πως η ανθρώπινη εμπειρία δεν περιορίζεται στα συναισθήματα του κλειστού δωματίου. Υπάρχει ένας κόσμος που δονείται εκεί έξω και αποκλείεται να μην αποπειραθεί να τον συμπεριλάβει στα γραπτά του!

  • Πιο συγκεκριμένα;
  • Μετέχοντας ο μηχανικός στη διαδικασία ενός τεχνικού έργου, από την αναστύλωση ενός μεσαιωνικού μοναστηριού ή την επισκευή σχολικών συγκροτημάτων για ζημιές από σεισμό, ως την ειδική στέγη ενός τεράστιου αθλητικού σταδίου ή ενός δικτύου αυτοκινητόδρομου, έχει εκ των πραγμάτων επαφή με τον μηχανισμό των εξελίξεων, με την πολιτική, κοινωνική, τεχνολογική σημασία που έχει αυτό.

    Η τεχνική μηχανική έχει στενή συνάφεια με την κοινωνική μηχανική.

  • Εκτός αυτού, νομίζω πως ο μηχανικός έχοντας μαθητεύσει στη χρήση συγκεκριμένων μεθοδολογικών εργαλείων, δεν μπορεί παρά να τα χρησιμοποιήσει σε κάθε είδους δημιουργική δραστηριότητά του κι’ όχι μόνο στα τεχνικά έργα. Αυτό δεν είναι ένα καινούριο συστατικό στο κοκτέιλ της λογοτεχνίας;
  • Σαφώς ναι. Είναι χαρακτηριστικό το σχόλιο Καθηγητή του Πολυτεχνείου της Αθήνας για το βιβλίο μου “Σου έχει μείνει καθόλου περιουσία;” : “Αυτό είναι σίγουρα λογοτεχνία, αλλά δεν θα μπορούσε να γραφεί παρά από πολιτικό μηχανικό!” Είναι αμφίσημη η παρατήρηση. Αυτό μπορεί να συμβαίνει για το καλό ή το κακό.

  • Γιατί για το καλό ή το κακό;
  • Πρόκειται για ένα τολμηρό πείραμα που μπορεί να πετύχει, μπορεί και όχι. Η καινοτομία αυτή, το ασυνήθιστο κοκτέιλ, είναι μια πρόκληση, καθώς προσφέρει καινούριες, ιδιαίτερες δυνατότητες. Από την άλλη, η υπερβολική δόση μπορεί να σκοτώσει τη λογοτεχνία ή να παραξενέψει περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται.

    Ένας Καθηγητής της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της Βαλένθια μου μίλησε για τον Juan Benet, φημισμένο Ισπανό συγγραφέα που ήταν πολιτικός μηχανικός. Έχει ενδιαφέρον πως το έργο του άργησε να εκτιμηθεί θετικά. Η πρώτη υποδοχή ήταν απογοητευτική. Νομίζω πως συχνά το ασυνήθιστο ξενίζει στην αρχή, ο κόσμος θέλει την πεπατημένη. Αλλά αν κάτι αξίζει εκεί, αργά ή γρήγορα φανερώνεται.

    Σέβομαι όλες τις προτιμήσεις, αλλά εμένα προσωπικά με γοητεύει σε όλα τα πεδία η έννοια της μίξης, της ώσμωσης, με όλο το ρίσκο που αυτή κουβαλάει. Από τέτοιες ενώσεις δεν λένε πως γεννιούνται τα ομορφότερα παιδιά;


    Τα έργα της κρίσης

  • Τι πραγματεύεται λοιπόν το βιβλίο “Σου έχει μείνει καθόλου περιουσία;”
  • Είναι ένα μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε στην Ελλάδα το 2008, έναν χρόνο πριν η χώρα ενταχθεί σε καθεστώς “δεσμευμένης οικονομίας” με το Μνημόνιο. Στο βιβλίο, θορυβημένοι οι Έλληνες από τα μαύρα σύννεφα που μαζεύτηκαν στην οικονομία, αποφασίζουν να ισοπεδώσουν την Αθήνα και τις άλλες πόλεις ώστε να βγάλουν λεφτά ξαναχτίζοντάς τις από την αρχή, όπως έγινε με την ανοικοδόμηση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο! Ξένα ολιγοπωλιακά συμφέροντα ενδιαφέρονται να υλοποιήσουν το τεράστιο έργο σε μια χώρα με φυσικές χάρες, καλό κλίμα και βάθος πολιτισμού, μα σε μια σπάνια έξαρση πατριωτισμού ο πρωθυπουργός διώχνει τους ξένους όταν συνειδητοποιεί πως στα σχέδιά τους οι γηγενείς δεν έχουν θέση στις καινούριες πόλεις. Με εντολή του η Ελληνική Πολεμική αεροπορία βομβαρδίζει πρώτα την Αθήνα και μετά όλη τη χώρα, κι’ αμέσως μετά οι άνθρωποι ξεχύνονται να ξαναχτίσουν όπως είχαν μάθει στις δεκαετίες του 1960, του 1970 αλλά και του 1980, την εποχή της μικρομεσαίας ευημερίας και του καταναλωτισμού.

    Όταν τελείωσαν, ολόκληρη η επιφάνεια της Ελλάδας είχε κτιστεί με ασφυκτικό τρόπο, σχεδόν δεν υπήρχε ελεύθερος χώρος ούτε καν για δρόμους. Αλλά αυτοί βγάλανε τα λεφτά τους…

  • Μια προσομοίωση πολέμου, μόνο που δεν επιτίθενται σε εξωτερικούς εχθρούς αλλά βομβαρδίζουν τους εαυτούς τους.
  • Το ίδιο δεν κάνουν συχνά οι σύγχρονοι εξεγερμένοι στην Ευρώπη; Τα δικά τους κτίρια και αυτοκίνητα καίνε, όχι τη Βαστίλη! Σήμερα η εξουσία δεν είναι ορατή για να της επιτεθούν. Το βιβλίο μπορεί να διαβαστεί κι’ έτσι.

  • Μήπως όμως, κατά βάση, πρόκειται για την απελπισμένη προσπάθεια μιας κοινότητας να κρατήσει, έστω σε ένα θύλακα, ζωντανό το πνεύμα του λαϊκού, “μαλακού καπιταλισμού” της μεταπολεμικής Ευρώπης σε έναν πλανήτη που ήδη κινείται προς μια άλλη κατεύθυνση, σε κάτι που δεν το έχουμε ξαναδεί ούτε μέχρι τώρα φανταστεί; Ένα θύλακα σαν το γαλατικό χωριό του Αστερίξ απέναντι στην Αυτοκρατορία;
  • Το “Σου έχει μείνει καθόλου περιουσία;” Θα μπορούσε πράγματι να το δει κανείς ως εκκεντρικό ανθρωπολογικό χρονικό του ευρωπαϊκού μεταπολεμικού καπιταλισμού των μικρομεσαίων, με τον τρόπο της λογοτεχνίας. Μπορεί να μιλάει για την Ελλάδα, αλλά στην ουσία είναι μια παραβολή που αφορά κοινά κοινωνικά και συστηματικά χαρακτηριστικά ολόκληρης της μεταπολεμικής Ευρώπης, Δυτικής και Ανατολικής, ανεξαρτήτως καθεστώτος.

  • Κι’ όχι μόνο. Βρίσκω μεγάλη συνάφεια με το βραβευμένο ντοκιμαντέρ “Ο Κινέζος Δήμαρχος” της SUNDANCE TV : ένας δήμαρχος στη σύγχρονη Κίνα αποφασίζει να αλλάξει την κακορίζικη μοίρα της πόλης του, εφαρμόζοντας τη λογική “Γκρεμίστε και Χτίστε, Χτίστε, Χτίστε!” Κατεδαφίζει όλα τα παλιά σπίτια, σπρώχνει τους ενοίκους τους στους ουρανοξύστες που κατασκευάζονται σωρηδόν με κορωνίδα της οικοδομικής δραστηριότητας την ανέγερση μιας ρέπλικας του Σινικού Τείχους γύρω από την πόλη για να προσελκύσει τους τουρίστες!
  • Ναι. Πρόκειται για μια τυπική περίπτωση απόπειρας κατασκευής μικρομεσαίας αστικής τάξης, όπως τη γνωρίσαμε στην Ευρώπη μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μόνο που στην περίπτωση της Κίνας αυτή λαμβάνει χώρα σήμερα, σε συνθήκες παγκοσμιοποίησης, οπότε η φύση της είναι κάπως διαφορετική : πολύ εύθραυστη και αμφίβολης βιωσιμότητας μεσοπρόθεσμα. Στο ντοκιμαντέρ ο Κινέζος Δήμαρχος αφήνει την πόλη καταχρεωμένη στις τράπεζες όταν μετατίθεται από το κόμμα σε μία άλλη πόλη για να εφαρμόσει κι΄εκεί την ίδια πολιτική. Κατά κάποιο τρόπο, οι αγρότες μετατρέπονται σε χρεωμένους δυνάμει (αν η πόλη προκαλέσεις το ενδιφέρον των τουριστών!) μικροαστούς.

  • Ας γυρίσουμε στην μεταπολεμική Ευρώπη του μεταπολεμικού καπιταλισμού των μικρομεσαίων. Πρόκειται για μια εποχή που έχει χαρακτηριστεί από πολλούς ως “χρυσή”, με δουλειά για όλους, ζωή με κομφόρ, κράτος πρόνοιας…
  • Κανείς δεν μπορεί να τα παραγνωρίσει αυτά, ειδικά τώρα που όλο και περισσότεροι από μας κινδυνεύουν να βρεθούν στην κοινωνική χωματερή. Πολλά χρωστάμε στη “ζεστή φωλιά” του συστήματος της μεταπολεμικής εποχής, αλλά ότι γυαλίζει δεν είναι χρυσός. Το σύστημα είχε τις σκιές και τα πολύ συγκεκριμένα όριά του. Δεν αναφέρομαι μόνο στη σημερινή φάση που το σύστημα αυτό ξεψυχάει.

  • Συμμερίζεσαι δηλαδή την κριτική που γίνεται σήμερα για τη σπάταλη διάθεση εκείνης της εποχής, την πρόνοια που εξασφάλισε τη ζωή αυτής της μικρομεσαίας τάξης;
  • Εδώ και κάποιο καιρό, μια πολύ δυνατή μηχανή βρίσκεται σε λειτουργία με έργο της την καταστροφή της μεσαίας τάξης όπως τη γνωρίσαμε, καθώς και του συναφούς καθεστώτος της. Η κριτική στην οποία αναφέρθηκες είναι μέρος της λειτουργίας αυτής της μηχανής. Δεν πρόκειται για επιστημονική αποτίμηση, αλλά για απόσπασμα από το εγχειρίδιο λειτουργίας της μηχανής.

    Αν μας ενδιαφέρει να αντιληφθούμε συνολικά εκείνη την εποχή, ώστε να προχωρήσουμε εποικοδομητικά στο μέλλον, έχει σημασία να ανατρέξουμε στην κριτική που γινόταν τον καιρό της ευημερίας, όχι τώρα. Έτσι διάβασε το βιβλίο “Σου έχει μείνει καθόλου περιουσία;” Ο Μανώλης Γλέζος, ο αγωνιστής που κατέβασε τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη στην κατεχόμενη Αθήνα, Το είδε ως το χρονικό της εγκαθίδρυσης αυτού του τρόπου του βίου, την έναρξη, όχι το τέλος. Μια τέτοια ρηξικέλευθη θεώρηση έρχεται να συναντήσει την κριτική του “καπιταλισμού των μεσοστρωμάτων” που γίνεται από τους Καταστασιακούς στη Γαλλία των δεκαετιών του 1950 ή του 1960, αλλά και ολόκληρη γενιά της γαλλικής διανόησης, τη Σχολή της Φρανκφούρτης στη Γερμανία, όπως και θεωρητικούς στη Γιουγκοσλαβία του Τίτο.

  • Όπως και να έχουν τα πράγματα, οι ευρωπαϊκές κοινωνίες βρίσκονται σε ένα κλίμα “μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα”.
  • Ακριβώς. Στο βιβλίο, έμφοβοι οι άνθρωποι μπροστά στην προοπτική να βρεθούν στη χωματερή επιχειρούν μια απελπισμένη στροφή προς τα πίσω, με κακορίζικα αποτελέσματα. Η λύση δεν βρίσκεται εκεί.

  • Ποια είναι η λύση;
  • Για να αρχίσουμε να ψηλαφίζουμε τη λύση, πρέπει πρώτα να αντιληφθούμε τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της κατάστασης. Κι’ εδώ είναι που η λογοτεχνία δίνει τη σκυτάλη στο δοκίμιο, τη θεωρία.

  • Με ποια έννοια;
  • Με τη λογοτεχνία μπορούμε να ταξιδέψουμε και να εισχωρήσουμε σε περιοχές που αλλιώς θα ήταν απρόσιτες για το μυαλό και την ψυχή μας. Για να εγκατασταθούμε όμως σ’ αυτές τις περιοχές χρειαζόμαστε τη συστηματική γνώση που μόνο η θεωρία και το δοκίμιο μπορούν να μας δώσουν.

  • Οπότε πάμε στο θεωρητικό σου βιβλίο με τίτλο “Η Γή τρέμει! Άνθρωποι και κατασκευές σε έναν κόσμο που αλλάζει”. Γιατί οι κατασκευές; Ποια είναι τα πλεονεκτήματα που προσφέρει αυτό το πεδίο ως όχημα κατανόησης των εξελίξεων στον κόσμο που μας περιβάλλει;
  • Ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ έγραψε στο μυθιστόρημα του “Η αναζήτηση του απόλυτου” : “Τα γεγονότα της ανθρώπινης ζωής, είτε της δημόσιας είτε της ιδιωτικής, συνδέονται τόσο στενά με την αρχιτεκτονική, ώστε οι περισσότεροι μελετητές μπορούν να αναπαραστήσουν ένα έθνος ή ακόμα και τα άτομα με τις συνήθειές τους στην πραγματική τους διάσταση και μόνο από τα απομεινάρια των τεχνικών τους έργων”.

    Τα κτίρια έχουν μία συγκεκριμένη διάσταση : είναι αληθινά, απτά, χειροπιαστά, έχουν “σάρκα και οστά” – πέτρα, οπλισμένο σκυρόδεμα, τούβλα και τα λοιπά – και στέκονται πακτωμένα στο έδαφος. Στον σύγχρονο θαυμαστό κόσμο της εικονικής πραγματικότητας, του άϋλου χρήματος και της “δεύτερης” ή “τρίτης ζωής” που μπορεί κάποιος να ζήσει στο Διαδίκτυο συμμετέχοντας στα γνωστά διαδραστικά Παιχνίδια, η χειροπιαστή υλικότητα των κτιρίων συνιστά ένα πολύ ιδιαίτερο και θετικό, σχεδόν εναλλακτικό, χαρακτηριστικό στην επιχειρούμενη προσπάθεια κατανόησης της πραγματικότητας. “Οι πέτρες έχουν φωνή και μιλάνε!”, έγραφε ο Διονύσιος Σολωμός, ποιητής του εθνικού ύμνου της Ελλάδας.

  • Το όχημά σου δεν είναι μόνο οι μεμονωμένες κατασκευές…
  • Υπάρχει και η ευρύτερη πολεοδομική διάσταση : ο τρόπος με τον οποίο είναι χτισμένα ολόκληρα οικιστικά σύνολα αντικατοπτρίζει με μεγάλη ακρίβεια τη διάρθρωση της κοινωνίας που τα κατοικεί, καθώς και τις τάσεις των μελλοντικών εξελίξεων. “Οι πόλεις τείνουν να στήνονται σε σχέση με τον επερχόμενο πόλεμο ή σε σχέση με αυτόν στον οποίο έχουν ήδη εμπλακεί” γράφει πολύ παραστατικά ο φημισμένος Γάλλος στοχαστής Πωλ Βιριλιό.

  • Γύρω από ποιους άξονες περιστρέφεται λοιπόν το βιβλίο “Η Γή τρέμει”;
  • Τέσσερις άξονες. Ο πρώτος είναι οι Καταστροφές : κτίρια και πόλεις υπό απειλή, είτε από πολεμική δράση, είτε από φυσική καταστροφή. Σε κάθε περίπτωση, οι οριακές καταστάσεις – όπως οι καταστροφές – είναι εξ ορισμού αποκαλυπτικές των λειτουργικών χαρακτηριστικών ενός συστήματος. “Πιο πολλά μαθαίνεις για το αυτοκίνητό σου όταν συγκρουστεί με ένα άλλο, παρά απλά κυκλοφορώντας το στην πόλη”, έχει πει χαρακτηριστικά ο Πωλ Βιριλιό.

  • Ο δεύτερος άξονας;
  • Η εντατική ανοικοδόμηση σε όλη την Ευρώπη – βόρεια και νότια, ανατολική και δυτική – που συντελέστηκε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι τις μέρες μας. Ο καταναλωτισμός στο πεδίο του “κτίζειν”. Ο άξονας αυτός αφορά επίσης και την παρακμή πολύ σημαντικού τμήματος αυτών των μεταπολεμικών οικοδομημάτων, λίγες μόνο δεκαετίες μετά την ανέγερσή τους. Η συμβολική καταρράκωση του μεταπολεμικού άτυπου κοινωνικού συμβολαίου.Με αυτή την έννοια, από κοινωνική και οικονομική άποψη το δεύτερο μέρος του βιβλίου έχει σχέση με την μεταπολεμική ανάδυση και ανάπτυξη σε πανευρωπαϊκή κλίμακα – με τις μεγάλες τοπικές ιδιομορφίες – του τεράστιου σώματος των “μικρομεσαίων” το οποίο δημιούργησε, κατοίκησε και εργάστηκε σ’ αυτά τα κτίρια, καθώς και την συντελούμενη σήμερα δραστική συρρίκνωσή του.

  • Σε συνέχεια των παραπάνω, επιχείρησες να αναδείξεις τις διαστάσεις της δημιουργικότητας και της υψιπέτειας σε σχέση με τις κατασκευές.
  • Είναι θέμα του τρίτου μέρους του βιβλίου. Ο δημιουργικός βίος, με την πιο ευρεία έννοια, το “έργο του Διονύσου” των αρχαίων, η vis vita της Αναγέννησης, συνιστούν αιχμές του ανθρώπινου πολιτισμού και δεν είναι απλώς “παραξενιές” που προσφέρονται για συγκαταβατικότητα ή και χλευασμό στο όνομα ενός μονοδιάστατου οικονομισμού.

    Με αυτή την έννοια, το στρίμωγμα της δημιουργικότητας όταν συμβαίνει, είναι σύμπτωμα σοβαρής δυσλειτουργίας του συστήματος διαχείρισης της κοινωνίας. Δεν πρέπει να μας ενδιαφέρει μια τέτοια στριμωγμένη ζωή. Για οποιοδήποτε νέο σύστημα μας προτείνεται, είναι απαραίτητο να το εξετάζουμε και μέσα από αυτή την οπτική.

  • Το βιβλίο ολοκληρώνεται με “Αυτό που έρχεται” τις τάσεις των μελλοντικών εξελίξεων, όπως τουλάχιστον μπορούν να ανιχνευθούν από φαινόμενα της σημερινής εποχής. Ποια είναι λοιπόν τα συμπεράσματα αυτής της διανοητικής επιχείρησης;
  • “Η Γη τρέμει!”, όπως και όλα τα βιβλία μου, δεν είναι ένα καταληκτικό έργο αλλά διερευνητικό. Ανοίγει τα ζητήματα, δεν τα κλείνει. Μία συμβολή σε μια προσπάθεια που δεν μπορεί παρά να είναι συλλογική και πολυεπίπεδη και που αποσκοπεί στο να αντιληφθούμε τη ροή των εξελίξεων, ώστε στην ιδανική περίπτωση να μπορούμε να επέμβουμε αποδοτικά.

  • Σ’ αυτό το κλίμα, ακολουθεί το 2011 το καινούριο σου βιβλίο, η “Έξοδος”.
  • Ναι, όπου ένας σαραντάρης Έλληνας του Λονδίνου βιώνει συγκλονισμένος τις επιπτώσεις που έχει το τέλος εποχής, η οικονομική και κοινωνική αποσάθρωση της Ευρώπης, στην προσωπική του ζωή. Πασχίζοντας απεγνωσμένα να κρατήσει το κεφάλι του έξω από το νερό, ανακαλύπτει ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο προσωπικό… Εξελίσσεται μεταξύ Λονδίνου, Αθήνας και Λέσβου. Η Λέσβος είναι το νησί που αναδείχτηκε στην κορυφή του παγκόσμιου ενδιαφέροντος πέντε χρόνια μετά την έκδοση του βιβλίου, εξ αιτίας της πρωτοφανούς προσφυγικής κρίσης.

  • Θα έλεγες ότι η "Έξοδος" μαζί με το προηγούμενό σου μυθιστόρημα "Σου έχει μείνει καθόλου περιουσία;", ίσως και το βιβλίο "Η Γη τρέμει" συναποτελούν μία ενότητα; Και αν ναι, πώς ορίζεται αυτός ο κύκλος της γραφής σου;
  • Η κόκκινη κλωστή που διαπερνά τα τρία έργα είναι η λεγόμενη “κρίση”, αυτή η σκληρή κοινωνική, πολιτική και οικονομική διαδικασία που εδώ και λίγα χρόνια βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη στην Ευρώπη και στον πλανήτη και μεταμορφώνει τα πάντα γύρω μας σε κάτι που δεν το έχουμε ξαναδεί ούτε μέχρι τώρα φανταστεί.

  • Τί το ξεχωριστό υπάρχει σ’ αυτή την κρίση; Η ιστορία της ανθρωπότητας δεν είναι γεμάτη από τέτοια πράγματα;
  • Πρώτα απ’ όλα, αυτή είναι η “κρίση” που μας έτυχε, όχι οι άλλες. Αυτή είναι που επηρεάζει τις ζωές μας, άρα μ’ αυτή θα ασχοληθούμε. Παράλληλα, η συγκεκριμένη έχει κάποια πρωτόγνωρα, εξαιρετικά ανησυχητικά χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το ότι η ένταση της εν δυνάμει καταστρεπτικότητας στην εποχή μας έχει πολλαπλασιαστεί τρομακτικά. Η ατομική βόμβα της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι δείχνει πρωτόλεια μπροστά στα σημερινά μέσα καταστροφής.

  • Η ίδια αναλογία δεν ισχύει και για τα μέσα παραγωγής;
  • Τα μέσα παραγωγής και τα μέσα καταστροφής, συνδέονται πολύ στενά. Πρόκειται για δυο όψεις του ίδιου νομίσματος. Σε διαφημίσεις πολυτελών αμερικάνικων αυτοκινήτων στη δεκαετία του 1950, προβαλλόταν ότι οι κινητήρες τους ήταν μία παραλλαγή αυτών που κατασκεύαζε η ίδια εταιρεία για τα αεροπλάνα που βομβάρδιζαν με επιτυχία τις πόλεις του εχθρού.

    Η τεράστια ένταση λοιπόν της παραγωγής αλλάζει τη φύση των πραγμάτων. Ένας τυπικός ψαράς της Μεσογείου έβγαινε στο παρελθόν για ψάρεμα με τη σκέψη : “ας βολευτούμε για σήμερα, κι’ αύριο έχει ο θεός…” Στο μυαλό του, ο γιός του, ο εγγονός του, θα μπορούσε να βγάλει το ψωμί του με τον ίδιο τρόπο όταν ερχόταν η ώρα. Σήμερα όμως, που το ψάρεμα μπορεί να ξύσει και τον πάτο του βυθού της θάλασσας, ενδέχεται να μην υπάρχουν ψάρια για την επόμενη γενιά… Η εποχή μας είναι πραγματικά πρωτοφανής!

  • Οπότε, η σημασία του τρόπου διαχείρισης της κατάστασης είναι πολύ κρίσιμη. Ποιός κανονίζει όλα αυτά και σε ποιόν δίνει λογαριασμό;
  • Όλη αυτή η τεράστια ένταση παραγωγικότητας και καταστρεπτικότητας συνδυάζεται με μία υπερσυγκέντρωση της εξουσίας. Ποτέ πριν οι δυνατότητας για μια απόλυτη επικράτηση ενός ολοκληρωτισμού δεν ήταν τόσο μεγάλες…

  • Απαισιόδοξα ακούγονται όλα αυτά.
  • Πρόκειται απλώς για τη διάγνωση μιας κατάστασης. Όμως, κάτι που εμφανίζεται ως το απόλυτο πλεονέκτημα γι’ αυτόν που το έστησε έτσι, μπορεί να είναι μειονέκτημα αν κοιταχτεί αλλιώς. Η υπερσυγκέντρωση της εξουσίας δεν αποκλείεται να είναι και η αχίλλειος πτέρνα της. Μήπως έτσι μας προσφέρεται στο πιάτο η Βαστίλλη που ψάχναμε; Στο τελευταίο μέρος του βιβλίου μου “Έξοδος” αυτό είναι το πνεύμα των πρωταγωνιστών


    Ποιος τη ζωή μας κυνηγά;

  • Ποιά στοιχεία, ποιά υλικά της κρίσης ήταν εκείνα που σε οδήγησαν στη συγγραφή αυτών των βιβλίων; Ποιά η δική σου ανάγκη;
  • Η ασφυξία, το πνιγηρό αίσθημα της περικύκλωσης, το ότι δεν έχεις πού να κρυφτείς, η μεγάλη δυσκολία για ολοκλήρωση και πληρότητα, είναι κρίσιμα χαρακτηριστικά του κόσμου της κρίσης.

    Μαζί μ’ αυτά, στα βιβλία μου, πρόσωπα, ομάδες ή και ολόκληρες κοινωνίες πασχίζουν να σωθούν, να βρουν πού μπορούν να πατήσουν για να χτίσουν. Κατά βάση, αυτό είναι και το δικό μου κίνητρο για τη συγγραφή.

    Η “Έξοδος”, για παράδειγμα, θα μπορούσε να διαβαστεί και ως σύγχρονο παραμύθι για ενηλίκους. Όπως στις ιστορίες των αδελφών Γκριμ, ο κόσμος μπορεί να μοιάζει με ένα άγριο και σκοτεινό δάσος, αλλά οι πρωταγωνιστές δεν θέλουν να παραδοθούν στη μοίρα τους και παλεύουν να βρεθούν σ’ ένα ξέφωτο…

  • Ποια είναι για σένα τα όρια των αναφορών στην αγριάδα και τη σκοτεινιά για ένα λογοτεχνικό έργο;
  • Για το δικό μου γούστο, μία μονότροπη και μεγάλη έμφαση στην ωμότητα και στις λεπτομέρειες της είναι αντιαισθητική σαν μία ταινία πορνό. Αλλά όχι μόνο. Είναι αντιανθρωπιστική και ανήθικη. Φαντάσου ένα Μουσείο Φρικαλεοτήτων. Ακόμα κι’ αν ο σκοπός του ήταν η αποφυγή της επανάληψης διά της ανάδειξής τους, στην πράξη θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μία διαστροφική μόνιμη Έκθεση ανάδειξης των βασανιστηρίων.

  • Ναι, αν προβάλλεις μόνο τον Τρόμο, αυτό μπορεί να επενεργήσει παραλυτικά για τους ανθρώπους που θέλουν να αντισταθούν. Όπως τα μάτια της Μέδουσας της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, που πέτρωναν όποιον τα κοίταζε.
  • Ποιός θα μπορούσε να ζωγραφίσει τα μάτια της Μέδουσας; Για να της κόψει το κεφάλι ο Περσέας είχε ανάγκη από ένα τέχνασμα. Γι’ αυτό, χρησιμοποίησε την καλογυαλισμένη ασπίδα του ως καθρέφτη, προκειμένου να δεί τις κινήσεις της χωρίς να πετρώσει. Σαν ένας τέτοιος καθρέφτης θα ήταν ιδανικό να λειτουργήσει η λογοτεχνία, όχι σαν φωτογραφία.

  • Σε απασχολεί πάντως ιδιαιτέρως το θέμα.
  • Ναι, καθώς πέραν του τρόπου αναπαράστασης της βίας ή του τρόμου, υπάρχει ένα ευρύτερο κρίσιμο πολιτικό ζήτημα. Το να προσπαθείς να αντιληφθείς τη λειτουργία του μηχανισμού της εξουσίας είναι και θεμιτό και απαραίτητο. Αλλά αν είναι μόνο αυτό που σε απασχολεί, κάνεις τη βάρκα να γέρνει μονόπαντα. Έτσι μόνο φοβίζεις και αποθαρρύνεις τον εαυτό σου και τους άλλους. Δηλαδή, αν και η πρόθεσή σου είναι ευγενική, πρακτικά μ’ αυτόν τον τρόπο εξοικειώνεις αυτούς που σ’ ακούνε μ’ αυτό που έρχεται, ώστε να σκύψουν και να το δεχτούν. Γίνεσαι δηλαδή άθελά σου προπαγανδιστής του κακού ή έστω αλλότριων συμφερόντων.

    Όμως η Ιστορία μας διδάσκει πως τα πράγματα δεν λειτουργούν έτσι. Αυτό που προκύπτει κάθε φορά, ένα καινούριο σύστημα, μία κοινωνική κατάσταση, είναι αποτέλεσμα του δίπολου δράση – αντίδραση. Κατ’ αναλογία, στη λογοτεχνία η “αντίδραση” συνδέεται με την ανάδειξη των βαθιών, ουσιαστικών επιθυμιών των ανθρώπων απέναντι στη δράση της μηχανής της εξουσίας. Στη θεωρία συνδέεται ιδανικά με την έμφαση στις συλλογικές δυνατότητές μας για το πώς θα μπορούσαμε να στρίψουμε το καράβι επ’ ωφελεία της κοινωνίας.

  • Μέσα στα πλαίσια που συζητάμε, εντύπωση προκαλεί η ειδική μεταχείριση των γυναικών και η κατά τόπους "άγρια σύνδεσή τους" με το σεξουαλικό – ερωτικό θέμα.
  • Το σώμα είναι η μόνη απτή υλική πραγματικότητα που παραμένει υπό τον έλεγχό μας. Είναι γι’ αυτό που συγκεντρώνει το ενδιαφέρον κάθε είδους εξουσίας, και είναι ο τόπος προβολής κάθε πρωτόγονης και άγριας επιθυμίας. Όλοι μπορεί να υποφέρουν από αυτό, αλλά οι γυναίκες είναι ο πιο εύκολος στόχος.

    Γυναίκες είναι πάντως οι μεγάλες πρωταγωνίστριες στην "Έξοδο". Με βαθιά αίσθηση της φύσης των πραγμάτων, αποφασισμένες, ευρηματικές, με αίσθηση σκοπού.

    Όπως και να’ χει, η κατάσταση στον κόσμο είναι άγρια, δεν γίνεται να μην αναφερθείς σ’ αυτό. Είναι σαν να κάνεις μία ψευτοπολιτισμένη και “καθώς πρέπει” συζήτηση, ενώ ακριβώς δίπλα σου γίνεται ο κακός χαμός! Είναι στοιχείο της δυναμικής της κατάστασης, αποκλείεται να μην το αναγνωρίσεις. Σκέψου πώς θα ήταν ένα παραμύθι χωρίς μια κακιά μάγισσα ή έναν δράκο. Αλλά ο σκοπός των βιβλίων μου είναι τρυφερός. Ένας από τους άξονές τους θα μπορούσε να είναι το σημείωμα της παλιάς αγαπημένης που κουβαλάει μαζί του ο πρωταγωνιστής στην "Έξοδο": "Έξω χιονίζει κι εδώ μέσα είναι ζεστά. Θέλω να κουκουλωθώ με τα σκεπάσματα και να μείνω όλη μέρα κι όλη νύχτα στο κρεβάτι. Δεν θα το κάνω όμως αν δεν έχω ένα ζεστό σώμα δίπλα μου, κι αν αυτό το σώμα δεν είναι το δικό σου…"


    Η γραφή

  • Ποιές είναι οι καταβολές της γραφής σου; Οι επιρροές της; π.χ. η κινηματογραφική, η εικονογραφική γραφή.
  • Τα κόμιξ, ο κινηματογράφος, το φωτογραφικό δοκίμιο, το ζάπινγκ στην τηλεόραση, τα τραγούδια, αναγνώσματα όπως οι Χίλιες και μία Νύχτες, όλα αυτά και ακόμα περισσότερα. Έχει ενδιαφέρον, για παράδειγμα, πως κάποιοι σχολίασαν πως το “Σου έχει μείνει καθόλου περιουσία;” έχει στοιχεία cyberpunk, με τη ζωή των ανθρώπων σε παράλληλα ηλεκτρονικά σύμπαντα, κλπ.

    Είμαι ανοιχτός σε όλους τους τρόπους και δημιουργικούς συνδυασμούς. Η λογοτεχνία τους έχει ανάγκη για να παραμείνει δυνατή και θελκτική, για να μην καταντήσει μία δευτεροκλασάτη, επαρχιακή τέχνη.

  • Μπαίνοντας τώρα στις λεπτομέρειες της γραφής σου, ο αποσπασματικός λόγος, των κειμένων σου, το βιβλίο ως σύνθεση κειμένων διαφορετικής τονικότητας αντί για μια συνεχή, ίδιου τύπου γραφή, ποια συγγραφική επιδίωξη υπηρετεί;
  • Αν προσομοιάσουμε το βιβλίο με ένα κτίριο, δεν μου αρέσουν τα κτίρια που δεν έχουν εσωτερικούς τοίχους… Που είναι μονόχωρα και σ’ αυτόν τον μοναδικό ενιαίο χώρο γίνονται όλα : εκεί μαγειρεύουν, εκεί τρώνε, εκεί παρακολουθούν τηλεόραση, παίζουν πιάνο, τηλεφωνούν, κοιμούνται…

    Μου αρέσουν τα σπίτια που έχουν τοίχους και ξεχωριστά δωμάτια, με τη δική τους αυτοτέλεια και ατμόσφαιρα το καθένα… Έτσι επιχειρώ να στήσω τα βιβλία μου, ως σύνθεση των επί μέρους δωματίων. Αλλά αυτό δεν σημαίνει πως τα έργα μου δεν έχουν μια συνολική δομή, ένα ενιαίο νόημα, με αρχή, μέση και τέλος. Δεν με θέλγει το “χύμα”, μην ξεχνάς πως είμαι ένας πολιτικός μηχανικός που η δουλειά του είναι να εξασφαλίζει τη λειτουργία και την επάρκεια των δομών!

  • Από καθαρά λογοτεχνική άποψη σε τί σε εξυπηρετεί αυτή η τεχνική;
  • Μου επιτρέπει να δώσω έμφαση στη λεπτομέρεια, να επιχειρήσω να την κάνω δυνατή και μεστή, και ενδεχομένως πιο αυθεντική, πιο κοντά στην ουσία των πραγμάτων.

  • Ο κόσμος των βιβλίων σου είναι ένας κόσμος ξεχαρβαλωμένος…
  • Ο κόσμος της πραγματικότητας είναι σε διάλυση, αλίμονο, δεν είμαι εγώ που τον διαλύω… Κι’ αυτό βεβαίως το αναδεικνύω, δεν θα προσποιηθώ πως βασιλεύει η αρμονία…

    Το ζήτημα είναι πως πλησιάζω αυτόν τον κόσμο με τη διάθεση του παιδιού που περιεργάζεται ένα ξεχαρβαλωμένο παιχνίδι, μήπως αντιληφθεί τον μηχανισμό του και το ξαναφτιάξει…

  • Στα χαλάσματα που μας κληροδοτεί η κρίση, ο συγγραφέας αισιοδοξεί ότι μπορεί να βρει, εκτός από πρόσφορο αφηγηματικό υλικό και "χαμένους θησαυρούς"; (ιδέες, αξίες, αρχές, οράματα;)
  • Στην Ελλάδα έχουμε μια εκλεκτική συγγένεια με τα ερείπια. Όταν ήμουν παιδί και κάναμε τις καλοκαιρινές μας διακοπές στα βουνά της Πίνδου, τόπου καταγωγής ενός κλάδου της οικογένειας, οι περίπατοι με τον πατέρα μου ή τα παιχνίδια με τα άλλα παιδιά ανάμεσα στα χαλάσματα των σπιτιών – του δικού μας και των άλλων – που έκαψαν τα Γερμανικά στρατεύματα κατοχής στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο – ήταν από τις εμπειρίες μου με καθόρισαν. Μου ενέπνευσαν μία αίσθηση συνέχειας – ότι δεν ερχόμαστε από το πουθενά και ότι όπως και να’ χει θα προχωρήσουμε – όπως και μία αίσθηση συλλογικότητας – όλοι μαζί το πάθαμε, όλοι μαζί θα το καταφέρουμε. Αυτό το πνεύμα διατρέχει τα βιβλία μου.

  • Στο μυθιστόρημα, στο κείμενο αλλά και στους τίτλους διαβάζουμε πολλές αναφορές σε συγγραφείς και κείμενα, ακόμη και δημοφιλή άσματα ή και παραμύθια. Προφανώς ήταν μια συνειδητή επιλογή που είχε τους λόγους της.
  • Όλο αυτό που περιγράφετε, η διακειμενικότητα όπως την αποκαλούν οι κριτικοί λογοτεχνίας, συνδέεται με μία γενικότερη θέση μου, ότι δηλαδή η λογοτεχνία δεν μπορεί να είναι στεγανοποιημένη, ούτε να αποσκοπεί σε μία αποστειρωμένη από επιρροές πρωτοτυπία, αλλά, ότι αντίθετα οφείλει, όταν το χρειάζεται, να αντλεί από τους ωκεανούς της δημιουργίας της κοινής πανανθρώπινης πολιτιστικής κληρονομιάς.

    Για τα βιβλία μου, που είναι έργα "τέλους εποχής", η διακειμενικότητα έχει και μια ισχυρή συμβολική σημασία. Έχουν υπάρξει κι άλλοι κόσμοι, πέρα από αυτόν που έρχεται εμφανιζόμενος ως η μοναδική επιλογή. Και μας ενδιαφέρει να κρατήσουμε από αυτούς όσα αξίζουν πραγματικά. Και είναι τόσο πολλά…

  • Θα μπορούσε η διακειμενικότητα να εκληφθεί και ως μία νέα ή παραλλαγμένη συλλογικότητα; Ή να παραπέμπει σε μία τέτοια ανάγκη; Γιατί και πώς θα τα βγάλουμε πέρα; Καθένας μόνος του; Θα συντριβεί…
  • Από μόνη της η συγγραφή, όπως εγώ την καταλαβαίνω, αποβλέπει σε μία εδραία συλλογικότητα, αλλιώς τί νόημα θα είχε η κυκλοφορία ενός βιβλίου; Θα αρκούσε στον συγγραφέα να διαβάζει μόνος του αυτά που έχει γράψει.

    Σ’ αυτό το πλαίσιο, η διακειμενικότητα συμβολίζει κατ’ εξοχήν τη συλλογικότητα. Δεν είμαστε μόνοι μας και δεν ερχόμαστε σαν φτωχοί συγγενείς από το πουθενά.

  • Αυτή είναι η θέση σου, η διάθεσή σου. Αλλά, πόσο αποδοτικά λειτουργεί η συλλογικότητα σε κοινωνικό επίπεδο, στην Ευρώπη ή και γενικότερα στον πλανήτη;
  • Έγινα μάρτυρας μιας χαρακτηριστικής σκηνής σε λεωφορείο της δημόσιας συγκοινωνίας, όταν η κρίση είχε μόλις ξεκινήσει. Ένας μάλλον αξιολύπητος άνθρωπος μπαίνει κι’ αρχίζει να ζητά ελεημοσύνη, λέγοντας πως είναι άνεργος… Μία κυρία σταυροκοπήθηκε κι’ επέστρεψε το βλέμμα της, μήπως και ξορκίσει το κακό. Μία άλλη μάζεψε στην αγκαλιά της το παιδί που καθόταν δίπλα της για να μην “κολλήσει” την προβληματικότητα του επαίτη. Ένας δυο κάτι του δώσανε, μα όχι με την καρδιά τους, περισσότερο για νάχουν ήσυχη τη συνείδησή τους.

    Έχω λοιπόν την αίσθηση πώς αυτό είναι το κλίμα στην Ευρώπη που γνωρίζω και πάντως πολύ κατά τα άλλα αγαπώ και εκτιμώ… Κυριαρχεί η σύγχυση, η κατάπληξη μπροστά στο πρωτόγνωρο, μια διάχυτη αίσθηση ότι “μπόρα είναι και θα περάσει” και σύντομα όλα θα ξαναγίνουν “όπως πρίν”, παθητικότητα, προσκόλληση στο παλιό ακόμα κι’ όταν όλα φωνάζουν πως αυτό είναι πια αθεράπευτα υπονομευμένο…

    Όχι πως μαζί μ’ αυτά δεν υπάρχουν και αντιδράσεις, προβληματισμοί, μόνο που δεν έχουν εξελιχθεί προς μία εποικοδομητική κατεύθυνση, ένα θετικό, συστηματικό επεμβατικό πνεύμα σε συνδυασμό με ανάλογες εξελίξεις στο πεδίο της πραγματικότητας. Παρ’ όλα αυτά, τίποτα δεν πάει χαμένο. Η ανθρωπότητα λειτουργεί ως δρομέας μεγάλων αποστάσεων. Έχει ο καιρός γυρίσματα. Δεν έχουμε παρά να ασχοληθούμε ώστε να τα επισπεύσουμε.


    Χορός Μεταμφιεσμένων

  • Να αλλάξουμε διάθεση τώρα. Το καινούριο σου βιβλίο έχει τίτλο “Χορός Μεταμφιεσμένων”. Αλλάζεις ρότα;
  • Δεν γίνεται να μην υπάρχει μια συνάφεια με τα προηγούμενα, αλλά το βιβλίο αυτό συνιστά οπωσδήποτε μια τομή στη δουλειά μου. Ας πούμε πως υπάρχει μεγαλύτερη έμφαση στο προσωπικό, παρά στο κοινωνικό. “Μια ιστορία για τον έρωτα, που δεν είναι μελό”, μου λένε πως είναι αυτό το κείμενο.

    Αλλά συνιστά για μένα μια τομή από πολλές απόψεις. Δεν δουλεύτηκε μόνο στη μοναξιά του δωματίου, αλλά συζητήθηκε και διαμορφώθηκε με κόσμο γύρω προκειμένου να πάρει την τελική του μορφή. Όπως παλιά που οι μουσικοί δοκίμαζαν τα τραγούδια τους παίζοντάς τα σε έναν στενό κύκλο πριν ακόμα κυκλοφορήσουν σε δίσκο.

  • Πώς έγινε αυτό;
  • Χρωστάω αυτή την προσέγγιση στην εμπειρία της παρουσίασης της “Εξόδου” στο Λονδίνο. Εν όψει της εκδήλωσης, κατά τη διάρκειά της και μετά έγιναν πολύ πλούσιες, δημιουργικές και εκ βαθέων συζητήσεις. Εκεί αντιλήφθηκα καθαρά πως το βιβλίο μπορεί να λειτουργήσει ιδανικά ως αφορμή ως στάση και όχι ως τέρμα, δεν είναι ένα τελικό προϊόν καθ’ εαυτό. Ήταν μία αποκάλυψη για μένα, οπότε χρησιμοποίησα αυτή την τεχνική για το γράψιμο του “Χορού Μεταμφιεσμένων”.

  • Μιλάμε πάλι για μια συλλογικότητα...
  • Δεν τα είπαμε αυτά; Από δώ το πάμε, από κεί το πάμε, η τάση μου, η σταθερή μου διάθεση είναι να επιστρέφω στην οδό Ασκληπιού…