Καταστροφές στην εποχή της παγκοσμιοποίησης

Η πολεοδομία του αποκλεισμού
12 Ιουλίου 2009
Σύστημα παραγωγής και καταστροφής
6 Ιανουαρίου 2013

Η ζωή στην κατεστραμμένη από την ατομική βόμβα Χιροσίμα το 1945. Εικόνες από γιαπωνέζικο καρτούν της δεκαετίας του 1970

του Γιώργου Μ. Χατζηστεργίου

Οι πρόσφατες μεγάλες οικολογικές καταστροφές στην Ιαπωνία και στον Κόλπο του Μεξικού πέρασαν γρήγορα στο περιθώριο των ειδήσεων υπό το βάρος της βαριάς οικονομικής και κοινωνικής καταστροφής την οποία βιώνει αργά και βασανιστικά η Ελλάδα, η Ευρώπη και ο πλανήτης ολόκληρος. Όμως, τα ερωτήματα που προέκυψαν από αυτές παραμένουν πάντοτε ανοιχτά, και περιμένουν τις απαντήσεις που μπορεί να μας δώσουν το κλειδί για την αντιμετώπιση και των δύο τύπων καταστροφής : της οικολογικής και της οικονομικής.


Γεφύρι της Άρτας, Λισαβόνα και Τσερνομπίλ

Από την εποχή του περίφημου γεφυριού της Άρτας που γκρεμιζόταν και ξαναχτιζόταν για να βρεθεί ο σωστός τρόπος να σταθεί χωρίς πρόβλημα, μέχρι τον σύγχρονο καλπασμό προς τη μεγαλειώδη κάλυψη πολύ μεγάλων ανοιγμάτων που έχει κι’ αυτός τις δικές του παράπλευρες απώλειες με καταρρεύσεις γεφυρών και στεγάσεων όπως αυτή του Θόλου του Βουκουρεστίου ή του Κολοσιαίου του Χάρτφορντ στο Κολοράντο των ΗΠΑ, τα κατορθώματα της τεχνολογίας έχουν και τη σκοτεινή τους όψη. “Κάθε νέα τεχνολογική ανακάλυψη κουβαλάει και την πιθανότητα ενός νέου τύπου ατυχήματος” σύμφωνα με την περίφημη ρήση του Γάλλου πολεοδόμου και στοχαστή επί των καταστροφών Πώλ Βιριλιό που κατέληγε : “Η επινόηση του υπερωκεάνειου έφερε την πιθανότητα να συμβεί το ναυάγιο του Τιτανικού”.

Το ότι η πιθανότητα του ατυχήματος είναι εγγενής στην τεχνολογία δεν αναιρεί τις δυνάμει ευεργετικές επιπτώσεις της στη ζωή των ανθρώπων ούτε μπορεί να σταματήσει την εξέλιξή της. Αυτό που έχει όμως σημασία και διαφοροποιεί ριζικά την εποχή μας από τις προηγούμενες είναι ότι έχει απείρως πολλαπλασιαστεί η δυνητική ένταση της καταστρεπτικότητας. Αν πολλούς αιώνες πριν η αποτυχία των προσπαθειών να θεμελιωθεί με ασφάλεια το γεφύρι της Άρτας είχε ως θύμα της σε συμβολικό επίπεδο τη γυναίκα του πρωτομάστορα και πάντως όχι ολόκληρο το χωριό, ακόμα και σε περιπτώσεις πολύ μεγάλων καταστροφών του παρελθόντος υπήρχε το περιθώριο της δημιουργικής διαχείρισής τους ώστε “το πτώμα να γίνει γεγονός αναστάσιμο”. Είναι ενδεικτική η περίπτωση της Λισαβόνας που γκρεμίστηκε από τσουνάμι και σεισμό 9 Ρίχτερ το 1755 και όχι μόνο δεν σβήστηκε από τον χάρτη αλλά χτίστηκε από την αρχή με βάση τη λογική του Διαφωτισμού, οπότε η πορτογαλική πρωτεύουσα μεταμορφώθηκε από καθυστερημένη και μεσαιωνική σε μία σύγχρονη αστική πόλη. Το Σικάγο μετά την ολοσχερή καταστροφή από τη Μεγάλη Πυρκαγιά το 1871 έγινε η “πόλη των ουρανοξυστών” σύμβολο της νέας εποχής του ραγδαία αναπτυσσόμενου αμερικανικού καπιταλισμού. Μπορεί όμως κανείς να πεί το ίδιο για το Τσερνομπίλ ή τη Φουκουσίμα; Μπορεί να υπάρξει μετά θάνατον ζωή για πόλεις ή περιβάλλοντα που καταστρέφονται από την πυρηνική ενέργεια; Και βεβαίως τα πυρηνικά είναι μόνο ένα παράδειγμα. Ο Κόλπος του Μεξικού είναι ένα άλλο.


Τεχνολογία και υπερσυγκέντρωση της εξουσίας

Πάντως, το ατύχημα δεν είναι μια έννοια ουδέτερη και στενά τεχνική. Η υπερένταση της τεχνολογίας γίνεται εξαιρετικά κινδυνώδης όταν συνδέεται με την υπερσυγκέντρωση της εξουσίας και βεβαίως της οικονομίας και των μέσων παραγωγής. Είναι αυτή η υπερσυγκέντρωση που μεγεθύνει δραματικά την αστάθεια και πολλαπλασιάζει την πιθανότητα των ατυχημάτων – από τα πυρηνικά, τα μεταλλαγμένα, τη γρίππη των χοίρων ή των πουλερικών, ως τα τοξικά ομόλογα.

Και αν το τεχνολογικό ατύχημα δεν είναι παρά ένα σύμπτωμα των συσχετισμών εξουσίας και παραγωγής, η χρήση της καταστρεπτικής διάστασης της τεχνολογίας για λόγους επιβολής και καταστολής είναι κρίσιμη. Ένας ασφαλής δείκτης προκειμένου να αντιληφθεί κανείς την τεράστια δύναμη της καταστρεπτικότητας στην εποχή μας είναι ο πόλεμος, καθώς ο πόλεμος συνδεόταν ανέκαθεν και σήμερα ακόμα περισσότερο με την οικονομική παραγωγή σε “καιρό ειρήνης”. Είναι ενδεικτική η προειδοποίηση του Ρόμπερτ Μακναμάρα, υπουργού Άμυνας των ΗΠΑ από το 1961 ως το 1968 και προέδρου της Παγκόσμιας Τράπεζας από το 1968 ως το 1981, με άρθρο του στην αμερικανική επιθεώρηση Foreign Policy το 2005, ότι η ανθρωπότητα απειλείται από τα πυρηνικά όπλα και γι’ αυτό πρέπει να κινηθούμε αμέσως προς την κατάργησή τους. Σήμερα οι ΗΠΑ διαθέτουν περίπου 4.500 πυρηνικές κεφαλές και η Ρωσία 3.800, ενώ μία τυπική αμερικανική κεφαλή έχει εικοσαπλάσια καταστρεπτικότητα από τη βόμβα της Χιροσίμα. Με αυτή την έννοια, δεν είναι τυχαίο ότι ένας γενικευμένος πλανητικός πόλεμος έχει αποκλειστεί πρακτικά από όλους τους σχεδιασμούς και η έμφαση έχει δοθεί σε συγκρούσεις τοπικής σημασίας. Ποια εξουσία θα ήθελε να κυβερνάει σε έναν πλανήτη όπου η ζωή έχει σχεδόν ολοσχερώς καταστραφεί;


Η λειτουργία του συστήματος κι’ εμείς

Σε κάθε περίπτωση, οι οριακές καταστάσεις – όπως οι καταστροφές – είναι εξ ορισμού αποκαλυπτικές της λειτουργίας του συστήματος. “Πιο πολλά μαθαίνεις για το αυτοκίνητό σου όταν συγκρουστεί με ένα άλλο, παρά απλά κυκλοφορώντας το στην πόλη” έχει πεί χαρακτηριστικά ο Γάλλος διανοητής Πώλ Βιριλιό. Τώρα που ολόκληρη η ανθρωπότητα βαδίζει ανάμεσα στα χαλάσματα ξεπροβάλλουν μία σειρά ερωτηματικά σχετικά με τη φύση της εξουσίας που συνδέεται με τις καταστροφές. Πώς γίνεται μία εξουσία με απόλυτη δικαιοδοσία στις ζωές μας να επιτρέπεται να λειτουργεί με το πραγματικό της πρόσωπο κρυμμένο; Ποιοί ακριβώς είναι αυτοί που αποφασίζουν για την εγκατάσταση των πυρηνικών σταθμών ή για το θάψιμο των πυρηνικών αποβλήτων (που “εξαφανίζονται ως διά μαγείας” κατά δήλωση πυρηνικού επιστήμονα στην τηλεόραση) ή άλλων τόσων κρίσιμων θεμάτων που μπορεί να επηρεάσουν ακόμα και το μέλλον της ζωής σε ολόκληρη την πλάση; Με ποια κριτήρια αποφασίζουν και με ποια εχέγγυα ασφαλείας; Ποιος τους δίνει την άδεια να το κάνουν, πώς τους ελέγχουν και σε ποιους λογοδοτούν; Ποιοί θα πληρώσουν και τι σε περίπτωση ατυχήματος;

Για να το πούμε απλά : στη μικρή μας κλίμακα, μπορεί ένας ιδιοκτήτης εστιατορίου στο ισόγειο μιας πολυκατοικίας να κόψει κάποια υποστυλώματα αν κρίνει ότι τον συμφέρει (π.χ. το μαγαζί του γίνεται πιο ελκυστικό) παρά το ότι έτσι το κτίριο μπορεί να καταρρεύσει σε περίπτωση σεισμού; Και, πάντως, μπορεί να το κάνει αν προηγουμένως δεν πάρει την άδεια από τους υπόλοιπους ενοίκους ή ιδιοκτήτες των διαμερισμάτων της πολυκατοικίας; Για τους περισσότερους από μας η απάντηση είναι προφανής, πλην όμως για την εγκατάσταση ενός πυρηνικού αντιδραστήρα στη Φουκουσίμα της Ιαπωνίας ή οπουδήποτε στον πλανήτη κάθε άλλο παρά ακολουθείται μία τέτοια διαδικασία.

Δεν ήλθε λοιπόν η ώρα να αποκτήσουμε υπερεθνικούς Νόμους, ένα είδος Χάρτη των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων των ενοίκων του πλανήτη; Και βέβαια οι Νόμοι από μόνοι τους δεν επαρκούν. “Νόμος είναι το δίκαιο του ισχυρού” θα μας πόυνε, δείχνοντάς μας ανάμεσα στα άλλα το δράμα των πληγέντων από τη ρύπανση στον κόλπο του Μεξικού. Ασφαλώς οι Νόμοι αποκτούν βαρύτητα και σημασία μόνον όταν λειτουργούν στα πλαίσια μιας ισχυρής Δημοκρατίας, ενώ σήμερα που ολόκληρος ο Πλανήτης χορεύει στον ρυθμό των λεγόμενων “αγορών”, τα μη εκλεγμένα όργανα που κυβερνούν την Ευρώπη κατολισθαίνουν γρήγορα σε ρόλο αντίστοιχο με αυτόν της Συμβουλευτικής της Απριλιανής δικτατορίας στην Ελλάδα. Αν είναι να κινηθούμε προς την κατεύθυνση μιας ενιαίας παγκόσμιας κοινωνίας, δεν πρέπει να απαιτήσουμε τους Νόμους και τη Δημοκρατία που της αντιστοιχούν; Και για να έχουμε πιθανότητα επιτυχίας προς αυτή την κατεύθυνση δεν πρέπει να συντονιστούμε επί της ουσίας με τους λαούς των άλλων κρατών, που ενώ τα συμφέροντά μας είναι κοινά εξακολουθούμε να λειτουργούμε απομονωμένοι και περιχαρακωμένοι σε κάθε είδους σύνορα, σε αντίθεση με τον τρόπο που λειτουργεί και συντονίζεται η ενιαία υπερεθνική οργάνωση της εξουσίας;

Τώρα που έχουμε πια όλα τα δεδομένα ώστε να μπορούμε να αντιληφθούμε στο πεδίο της πραγματικότητας τη φύση της καταστροφής και τους μηχανισμούς της, είναι καιρός να πάψουμε να στριφογυρίζουμε αδιέξοδα γύρω από τα χαλάσματα μεμψιμοιρώντας και να κινηθούμε προς τον κόσμο της δημιουργίας, της δικαιοσύνης, των επιθυμιών μας.


Δημοσίευση : 26.02.2012