“Έξοδος”

Η Ελλάδα τρέμει
25 Απριλίου 2010
Κρίση : κυριολεξία, μεταφορά και λογοτεχνικός λόγος
24 Ιουνίου 2015

του ψυχίατρου Γρηγόρη Μανιαδάκη

Η λέξη Έξοδος, που αποτελεί και τον τίτλο του μυθιστορήματος που συζητάμε, προδιαθέτει σε πολλούς συνειρμούς και σημασίες. Η βιβλική σημασία, μια και Έξοδος είναι το δεύτερο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης , μας φέρνει στο μυαλό τις συμφορές που υφίσταται μια άδικη, τυραννική κοινωνία, η Αίγυπτος των χρόνων του Μωυσή στην οποία έπεσαν οι δέκα πληγές του Φαραώ, την πορεία των Ισραηλιτών προς τη γη της επαγγελίας, την εγκατάσταση ενός νέου νόμου, του Μωσαϊκού. Έξοδος σημαίνει επίσης και: τέλος. Και, με τα συμφραζόμενα της κρίσης στην οποία βρίσκεται η Ευρώπη συνολικά, μπορεί να σημαίνει και περιθωριοποίηση. Στο βιβλίο η έξοδος θα πρέπει κατά τη γνώμη μου να θεωρηθεί ως εσωτερική διεργασία, ως προσπάθεια εξόδου του κεντρικού ήρωα, του Άρη Στεφάνου, από μια εσωτερική κρίση, από τη σύγχυση και το αίσθημα κατάρρευσης που του προκαλούν απανωτές απώλειες. Απώλειες που άλλες σχετίζονται άμεσα με την κοινωνική κρίση (δηλαδή η απόλυσή του και η απώλεια του Λονδίνου, όπου ζει, αφού επιστρέφει αναγκαστικά στην Αθήνα) και άλλες έμμεσα (η απόρριψή του από τη σνομπ σύζυγό του, το διώξιμό του από το σπίτι και ο αποχωρισμός του από τα παιδιά του, η αυτοκτονία μιας σημαντικής γι’ αυτόν γυναίκας).

Η έξοδος λοιπόν ξεκινάει με απώλεια και διωγμό. Και όλα αυτά θυμίζουν τον Άρη μιαν άλλη, καίρια απώλεια, όταν ήταν παιδί. Τότε, μετά το θάνατο του συνονόματου παππού, έχασε οριστικά το μισό του ονόματός του, που από το τετρασύλλαβο Αριστείδης περικόπηκε στο δισύλλαβο Άρης. Μια άυλη απώλεια, σχετική με την ίδια την ταυτότητα, που είναι δύσκολο να πενθηθεί. Με την απώλεια της δουλειάς το όνομά του θα εξαφανιστεί σχεδόν. Από το Άρης θα απομείνει μόνο το στοιχειώδες: Α. Βαθμιαία ωστόσο μέσα στο μυθιστόρημα ο Άρης θα μπορέσει να αντικαταστήσει όσα έχασε. Αυτό το βαθμιαία σημαίνει μια αναμέτρηση με έναν επιχειρηματικό Όμιλο/ μαφία εμπορίας, διαστρέβλωσης και εγκληματικής εκμετάλλευσης πληροφοριών και σκέψης, μαφία η οποία «υποδεικνύεται» από τον ήρωα, και τον συγγραφέα ως μηχανισμός πρόκλησης κρίσεων. Η αναμέτρηση καταλαμβάνει και το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου.

Στο μυθιστόρημα η κρίση εμφανίζεται λοιπόν κυρίως με τη μορφή της ανελέητης επίθεσης στο μυαλό των ανθρώπων, που πραγματοποιείται με τον βομβαρδισμό με κενούς ή παραπλανητικούς τύπους σκέψης. Επίσης με ένα διαρκή εκβιασμό γύρω από την καριέρα, τον κίνδυνο της περιθωριοποίησης, την πραγματικότητα της περιθωριοποίησης. Εμφανίζεται επίσης ως επίθεση στο σώμα με την καταστροφική μέχρι θανάτου χρήση του σώματος των γυναικών. Ο αρχηγός της μαφίας και οι ακόλουθοί του εμφανίζονται, επί παραδείγματι, να επιδίδονται συστηματικά σε σχετικές κακοποιητικές πρακτικές, συγκαλυμμένες ή απροκάλυπτες.

Ο ίδιος ο Άρης στο μεταξύ βρίσκεται, με την επιστροφή του στην πάτρια γη, παράδοξα εξόριστος. Εξόριστος από την οικογενειακή ζωή όπου δεσπόζει η πεθερά του. Από τη γυναίκα του που τον διώχνει. Από τη γυναίκα που αυτοκτονεί, την οποία έτσι αποχωρίζεται αμετάκλητα. Η οδυνηρή εξορία ασφαλώς σχετίζεται και με τις ονειροπολήσεις επιστροφής που, ήδη από τις πρώτες σελίδες, φαίνεται να εστιάζονται στο γυναικείο σώμα. Σε εκείνο της χαμένης φίλης, καθώς ευθυγραμμίζεται με το τελευταίο σημείωμα που του είχε απευθύνει: «Θέλω να κουκουλωθώ… δεν θα το κάνω όμως αν δεν έχω ένα ζεστό σώμα[], κι αν αυτό το σώμα δεν είναι το δικό σου», αλλά και σε εκείνα των τυχαίων στιγμιαίων συναντήσεων στα καφέ ή στο μετρό: «Πρόσεξε την κοπέλα που ήταν καθισμένη απέναντί του. Του φάνηκε πως τον παρατηρούσε με ιδιαίτερη ένταση. Ήταν ιδέα του; [] Μια νεαρή γιαπωνέζα στάθηκε μπροστά κρύβοντάς του τη θέα. Το κορμί της ήταν επίπεδο σαν σανίδα []. Το πιο λογικό δεν θα ήταν να της ζητήσει να βγάλει τα ρούχα της;». Θα μπορούσε κάποιος να σκεφτεί ότι για τον Άρη η απώλεια μοιάζει, ή μάλλον ισοδυναμεί με εξορία από το γυναικείο σώμα. Μια ιδιότυπη εξορία, που δεν σημαίνει αναγκαστικά εξαφάνιση της μητέρας πατρίδας, αλλά συνεχή αποκλεισμό σου από τη ζωή της, με τη μορφή της κατοχής της από άλλον – συμβολικά από τους ένστολους ελεγκτές που γραπώνουν τη γιαπωνέζα του μετρό, ή της περιφρόνησής της – σαν την περιφρόνηση που εισπράττει ο Άρης από τη σύζυγό του. Να έχουν σχέση άραγε οι επιθέσεις σε σώματα γυναικών που περιγράφονται συχνά στην Έξοδο με κάποια οργίλη αντίδραση σε μιαν απαγόρευση εισόδου στο σώμα τους;

Και, αν δεχτούμε ότι η κρίση αποτελεί αποτέλεσμα και έκφραση καταστροφικών επιθέσεων στο σώμα της κοινωνίας ή της φύσης, θα μπορούσε το ανεκπλήρωτο των επιθυμιών εισόδου (κατοχής, χρήσης) να σχετίζεται με αυτή; Δύσκολο ερώτημα. Ωστόσο στο μυθιστόρημα η υπόσχεση της εκπλήρωσης κατασκευασμένων επιθυμιών (να δει κανείς τα πάντα σε μια οθόνη), όπως και η προστασία από κατασκευασμένους κινδύνους (τα τρελά ψάρια) έχει κομβική θέση στην παντοδυναμική στρατηγική του Ομίλου/ μαφίας που συνδέεται πολλαπλά με την κρίση.

Αναφέρθηκα σε παντοδυναμία. Η παντοδυναμία είναι μια φαντασίωση που οι παλαιοί, οι Ισραηλίτες της εποχής του Μωυσή, π.χ., συνέδεαν με την πίστη στο Ανώτερο Όν, και με την αυταπάτη ότι αποτελούσαν το περιούσιο παιδί του. Σήμερα, στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία και με τη συνδρομή της τεχνολογίας της εικονικής πραγματικότητας , η παντοδυναμική φιλοδοξία έχει αποκτήσει αληθοφάνεια διαμεσολαβούμενη από το οικονομικό και κοινωνικό στάτους. Το πιο πάνω θεώρημα αποτελεί νομίζω και θέση του μυθιστορήματος, και «εξηγεί» το μαφιόζικο εγχείρημα του Ομίλου να καταλάβει ένα ολόκληρο ελληνικό νησί. Ίσως εξηγεί και τις επιθέσεις, φαντασιωσικές και πραγματικές, στο σώμα (της γυναίκας, της φύσης, της κοινωνίας), για τις οποίες θα υπάρχει αιώνια άφεση αμαρτιών, αφού θα προέρχονται από τα περιούσια παιδιά της Νέας Εποχής. Βέβαια οι παντοδυναμικές φαντασιώσεις, εκτός από το υποκείμενο περιλαμβάνουν και το αντικείμενο της φαντασίωσης, τον άλλο. Και αυτό ενέχει το ενδεχόμενο να φανταστεί κανείς το αντικείμενο των αναγκών, των επιθυμιών, ή και της εκδίκησής του, εξίσου δυνατό, δηλαδή άτρωτο, ανεξάντλητο, αθάνατο. Ένα σώμα που θα επιβιώσει από οποιαδήποτε επίθεση ή θα αντικατασταθεί από ένα πανομοιότυπο. Μια φύση που δεν θα χάσει ποτέ τη δύναμή της, μια θάλασσα που δεν θα βλαφτεί ουσιαστικά ποτέ από τα απόβλητα, με ψάρια ανθεκτικά σε κάθε δηλητήριο, πάντα νόστιμα και τραγανά.

Τα παραπάνω θέτουν και ένα πρόβλημα εντός του μυθιστορήματος: εκείνο της υποκειμενικής ερμηνείας της κρίσης, προσωπικής και κοινωνικής. Η έξοδος του Άρη από τη σύγχυση και την εσωτερική εξορία συμβαδίζει με τη διατύπωση από μέρους του μιας θεωρίας για τον ρόλο του Ομίλου στις προσωπικές του και τις κοινωνικές δυστυχίες, καθώς και για τον τρόπο αντιμετώπισής τους. Ο άπληστος Όμιλος και δη ο υπερφίαλος, ναρκισσιστής αρχηγός του τα θέλουν όλα για τον εαυτό τους. Ο Όμιλος λειτουργεί με βάση το ψεύδος. Ένα καίριο ψέμα είναι ο αγώνας για την προφύλαξη της υγείας των ανθρώπων από τη νόσο των τρελών ψαριών δια της απαγόρευσης του ψαρέματος και τον ναυτικό αποκλεισμό του νησιού για το οποίο μίλησα πιο πάνω. Η αποκάλυψη του ψεύδους και η επιδέξια παγίδευση της ηγεσίας του Ομίλου είναι αρκετή για να φέρει την ανατροπή. Μια γυναίκα που αγαπά ο Άρης και φέρεται ως διαμελισμένη από τη Μαφία σε μια αποστολή αυτοκτονίας που είχε αναλάβει, επιστρέφει εν τέλει σώα και σχεδόν αβλαβής. Μια άλλη ευτυχώς είχε δολοφονηθεί στη θέση της. Το ψάρεμα στη θάλασσα, η είσοδος στο σώμα της γυναίκας, η επανενσωμάτωση στην κοινωνία δεν γνωρίζουν πλέον εμπόδια. Έξοδος του Άρη, των συντρόφων του, του λαού του νησιού προς τη γη της επαγγελίας, ή είσοδός του σε μια εσωτερική περιοχή παντοδυναμικής αυταπάτης;

Το μυθιστόρημα είναι ένα λογοτεχνικό προϊόν και η λογοτεχνία, όπως και κάθε πλάσμα της δημιουργικής φαντασίας ενέχει το στοιχείο της παντοδυναμίας. Στην Έξοδο το στοιχείο αυτό είναι τόσο έντονο ώστε να εισχωρεί στις αφηγηματικές νόρμες άλλων προϊόντων δημιουργικής φαντασίας, όπως τα παραμύθια ή, κάποια παιδικά αναγνώσματα, όπου τέτοιου είδους υπερβάσεις είναι ο κανόνας. Η δομή του βιβλίου, με τα πολλά κεφάλαια και τα ακόμα περισσότερα υποκεφάλαια, αρκετά από τα οποία φέρουν ρετρό τίτλους (Η σπηλιά του Αλή Μπαμπά, Μαθητική Έκθεση, Πόση καλοσύνη γύρω μου κι εντός…, Υπό το σεληνόφως, αλλά και: Μνημόσυνο, Απόψε που μου λείπεις πόσο σε ζητώ) φέρνει στο μυαλό αφηγήματα από αυτά που πριν πολλά χρόνια δημοσιεύονταν σε συνέχειες. Και όλες αυτές οι αναφορές στο παρελθόν και, εμμέσως, την παιδική ηλικία μπορεί να οδηγούν πίσω σε απένθητες, αξεπέραστες απώλειες, όπως το λαμπρό όνομα Αριστείδης του μικρού Άρη. Ένας Σκωτσέζος συγγραφέας των αρχών του εικοστού αιώνα, ο Τζον Μπάρι, προσπάθησε να λύσει το πρόβλημα αυτών των απωλειών δημιουργώντας με τη φαντασία του μιαν εναλλακτική γη Χαναάν, τη χώρα του ποτέ-ποτέ, και τόπο μιας σειράς από σπουδαία αφηγήματα, τις περιπέτειες του Πήτερ Παν. Ο τίτλος του τελευταίου κεφαλαίου της Εξόδου είναι: Από τη χώρα του Ποτέ-Ποτέ στη χώρα του Παντού-Παντού. Ίσως βέβαια αυτό να ενέχει και ένα στοιχείο ειρωνικής απόστασης του συγγραφέα από τις Μεσσιανικές ή παραδείσιες αυταπάτες, οι οποίες μπορούν να κατατρύχουν άτομα και κοινωνίες με το βάρος της ιδεώδους κατάστασης που υποτίθεται ότι εκφράζουν. Σε κάθε περίπτωση πάντως, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Έξοδος έχει μιαν ιδιαιτερότητα: ένα από τα κύρια θέματά της είναι η δύναμη που έχει το μη πραγματικό, το εικονικό, το ψεύτικο, ακριβώς λόγω του ότι φαίνονται ικανά να δημιουργήσουν κάθε είδους ψευδαίσθηση, θριάμβου ή πανωλεθρίας. Οι ψευδαισθήσεις αυτές καλούνται από καταβολής του πολιτισμού να ταπώσουν τα κενά που δημιουργούν οι απώλειες, στο πραγματικό και το ψυχολογικό πεδίο. Και τέτοιες ψευδαισθήσεις μπορούν να εκτείνονται από τον πασίγνωστο ισχυρισμό «ο ιμπεριαλισμός είναι μια χάρτινη τίγρη» που διατύπωσε ένας σημαντικός επαναστάτης του 20ου αιώνα, μέχρι τη διαβεβαίωση ότι «καθένας δικαιούται δέκα λεπτά διασημότητας» που έδινε η διασημότερη περσόνα της ποπ αρτ πριν καμιά σαρανταριά χρόνια.


Μάρτιος 2012