Κατασκευές από το μέλλον

του Γιώργου Μ. Χατζηστεργίου

Οσοι παρακολουθούν τα μεγάλα αθλητικά γεγονότα από την τηλεόραση ή από κοντά, ή διασχίζουν με το αυτοκίνητό τους τις σύγχρονες εθνικές οδούς, έρχονται πολύ συχνά σε επαφή με μια από τις πιο ενδιαφέρουσες περιοχές των τεχνικών έργων, αυτή των «μεγάλων ανοιγμάτων», δηλαδή τις κατασκευές που καλύπτουν ως στέγες ή ως γέφυρες ένα πολύ μεγάλο άνοιγμα (60, 150 ή ακόμη και 1.000 μέτρων) χωρίς ενδιάμεσα υποστυλώματα. Τα έργα κάλυψης μεγάλων ανοιγμάτων κάθε άλλο παρά άγνωστα είναι στην Ελλάδα. Πέρα από τις γέφυρες, την τελευταία τριακονταετία μεγάλος αριθμός τέτοιων κατασκευών υλοποιήθηκε στη χώρα μας, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τη στέγη από δίχτυ καλωδίων ανοίγματος 114 μέτρων του Σταδίου Ειρήνης και Φιλίας στο Νέο Φάληρο (1985) και τη χαλύβδινη στέγη του ολυμπιακού κολυμβητηρίου στην Καλογρέζα (1990), με άνοιγμα 108 μέτρων. Τα έργα των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας αναμένεται να αναδείξουν ακόμη περισσότερο τις εντυπωσιακές αυτές κατασκευές.

Οι καλύψεις μεγάλων χώρων οφείλουν τη διάδοσή τους στις μεγάλες συγκεντρώσεις πληθυσμών και ακόμη στην τάση του σύγχρονου κόσμου για υπέρβαση των εθνικών συνόρων και διεθνοποίηση. Με αυτή την έννοια, οι κατασκευές αυτές είναι περισσότερο η συνέχεια του Κολοσσιαίου της πολυεθνικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας παρά του Θεάτρου της Επιδαύρου που αντιστοιχούσε στη μικρή κλίμακα των πόλεων-κρατών. Από μια άποψη, πρόκειται για τις κατ' εξοχήν «κατασκευές της εποχής της παγκοσμιοποίησης». Εκτός από τις ΗΠΑ, την Ευρώπη και την Αυστραλία, οι καλύψεις χώρων μεγάλων ανοιγμάτων γνωρίζουν ιδιαίτερη διάδοση και σε περιοχές της Ασίας. Η χώρα που διαθέτει τεχνολογία αιχμής στον τομέα των χωροκατασκευών και ιδιαίτερα έντονη κατασκευαστική δραστηριότητα που συνδυάζεται με τολμηρές αισθητικές λύσεις είναι βέβαια η Ιαπωνία. Οι πιο πρόσφατες τεχνολογικές εξελίξεις στην Ιαπωνία αφορούν τις κινητές (convertible) καλύψεις πολύ μεγάλων χώρων, δηλαδή στέγες που ανοίγουν και κλείνουν αναλόγως των καιρικών συνθηκών. Χαρακτηριστικό σχετικό παράδειγμα αποτελεί η στέγη του Fukoka Dome, που καλύπτει στάδιο ανοίγματος 222 μέτρων.

Τα προβλήματα της εξέλιξης

Η τεχνολογία αιχμής στις καλύψεις μεγάλων ανοιγμάτων δεν σχετίζεται μόνο με τα έργα του πολιτικού μηχανικού ή των αρχιτεκτόνων αλλά συνδυάζεται και με μια γενικότερη τάση για δημιουργία χώρων ελεγχόμενου περιβάλλοντος με αποφυγή των μολυσμένων θαλασσών, της υπεριώδους ηλιακής ακτινοβολίας κτλ. Πρόκειται για μια φυγή της τεχνολογίας «προς τα εμπρός», ένα ακραίο στοίχημα με πολλές προεκτάσεις. Μια από αυτές έχει μελλοντολογική διάσταση: κάπως έτσι φαντάζονται οι επιστήμονες τις διαστημικές κατασκευές ελεγχόμενου περιβάλλοντος, οι οποίες ελπίζεται ότι θα υποστηρίξουν τον εποικισμό άλλων πλανητών από τους ανθρώπους.

Τα έργα «μεγάλων ανοιγμάτων» έχουν όλα τα στοιχεία των «σούπερ σταρ» των τεχνικών έργων: όχι μόνο επειδή χρησιμοποιούνται από έναν τεράστιο αριθμό ανθρώπων (είτε ως αθλητικοί χώροι είτε ως αεροδρόμια είτε ως γέφυρες πολύ μεγάλης κυκλοφορίας), οπότε κατά κάποιον τρόπο αυτοδίκαια συγκεντρώνουν τους προβολείς της δημοσιότητας, ή μόνο επειδή έχουν εντυπωσιακά σχήματα. Το σημαντικό είναι ότι με αυτά τα έργα δικαιώνεται πέρα από κάθε αμφισβήτηση η υψηλή τεχνολογία των κατασκευών, αφού με τα επιτεύγματά της προσφέρονται στους ανθρώπους νέες δυνατότητες και αναβαθμίζεται πρακτικά η ζωή τους. Παρ' όλα αυτά, αν ο τρόπος προσέγγισης αυτών των έργων περιοριστεί στο επίπεδο του «θαυμασμού» ελλοχεύει ο κίνδυνος κάποιων παρανοήσεων. Με αναφορά μόνο στα κατορθώματα μπορεί να περάσει η αντίληψη ότι αυτός ο τεχνολογικός καλπασμός είναι αυτονόητος, σχεδόν φυσιολογικός, ότι δηλαδή τα πράγματα προχωράνε μόνα τους, χωρίς δυσκολίες και χωρίς κόπους, «με αυτόματο πιλότο», σχεδόν χωρίς να επηρεάζονται από την ανθρώπινη συμμετοχή στον σχεδιασμό και στην υλοποίηση των κατασκευών.

Τίποτα δεν απέχει πιο πολύ από την πραγματικότητα ­ ιδιαίτερα μάλιστα όταν αναφερόμαστε στα έργα υψηλής τεχνολογίας. Καθώς οι κατασκευές αυτής της κατηγορίας «κινούνται ως παγοθραυστικά» προκειμένου να διερευνήσουν αλλά και να επεκτείνουν τα όρια της διαθέσιμης επιστημονικής και τεχνικής γνώσης, μακριά από τη θαλπωρή των κανονισμών που αφορούν τις κοινές κατασκευές, είναι σαφές ότι είναι κατ' αρχήν εξαιρετικά εκτεθειμένες σε αστοχίες. Ο κατάλογος των καταρρεύσεων τέτοιων κατασκευών είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακός. Η αστοχία του θόλου εκθεσιακού κέντρου στη Ρουμανία το 1963 είναι μια τέτοια περίπτωση. Δύο χρόνια μετά την κατασκευή του ο μεταλλικός θόλος από απλή εσχάρα, με διάμετρο 94 μέτρων και ύψος 20 μέτρων, κατά τη διάρκεια χιονοθύελλας «κάθησε», αποκτώντας σχήμα ανεστραμμένου θόλου. Μετά την καταστροφή ο θόλος κατασκευάστηκε από την αρχή στην ίδια θέση στο Βουκουρέστι και με την ίδια ακριβώς γεωμετρία, με τη διαφορά ότι αυτή τη φορά οι ιδιαίτερα συντηρητικές παραδοχές της νέας μελέτης οδήγησαν σε μια κατασκευή βαρύτερη κατά πέντε φορές από την αρχική.

Άλλη μεγάλη γνωστή καταστροφή υπήρξε η κατάρρευση του Κολοσσαίου του Hartford, η οποία συνέβη το 1978 στο Κονέκτικατ των ΗΠΑ και πρόκειται για μια από τις θεαματικότερες καταρρεύσεις χωροκατασκευών. Η κατάρρευση έγινε τα ξημερώματα της 18ης Ιανουαρίου 1978, έξι ώρες μετά την αποχώρηση των 5.500 φιλάθλων που παρακολουθούσαν αγώνες μπάσκετ. Οι καιρικές συνθήκες κατά τη διάρκεια της καταστροφικής αστοχίας χαρακτηρίζονταν από χιονοθύελλα και πολύ χαμηλές θερμοκρασίες. Η στέγη ήταν από χαλύβδινο δικτύωμα διαστάσεων 90 Χ 108 τετραγωνικών μέτρων. Σύμφωνα με την πραγματογνωμοσύνη που έγινε για να εντοπιστούν τα αίτια της καταστροφής, η αστοχία συνέβη εξαιτίας συγκεκριμένων προβλημάτων της μελέτης. Απορρίφθηκε η άποψη ότι η καταστροφή οφειλόταν σε αστοχία της συγκόλλησης που «κρεμούσε» τον κεντρικό πίνακα των αποτελεσμάτων από τη στέγη. Οπως έχει δείξει η μακρόχρονη εμπειρία της συμπεριφοράς των χωροδικτυωμάτων, μια τοπική αστοχία δεν οδηγεί σε συνολική κατάρρευση. Είναι γνωστό ότι κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου ο βομβαρδισμός υποστέγων αεροπλάνων ή εργοστασίων δεν οδηγούσε απαραίτητα στην κατάρρευσή τους. Στη θέση που χτυπούσε η βόμβα σχηματιζόταν μια οπή ενώ η υπόλοιπη στέγη παρέμενε στη θέση της.

Οι εφιάλτες των μηχανικών

Από όλα αυτά τα προβλήματα δεν προκύπτει βέβαια ότι αυτές οι ξεχωριστές κατασκευές είναι εγγενώς προβληματικές. Κάθε άλλο. Στην πραγματικότητα, σε όλες τις ιστορικές φάσεις κάποιες αστοχίες ή και καταρρεύσεις συνόδευαν την προσπάθεια για εξέλιξη, ιδίως στις κατασκευές που κινούνται «στην περιοχή των συνόρων της τεχνολογίας». Ο θρύλος του Γεφυριού της Αρτας αποτελεί μακρινό απόηχο τέτοιου είδους καταστροφών. Καθώς η τεχνολογία προηγείται της θεωρίας, οι αστοχίες πρωτοποριακών κατασκευών αποτελούσαν συνήθως την κινητήρια δύναμη για την εξέλιξη της θεωρίας. Η πρώτη γνωστή πραγματογνωμοσύνη της ιστορίας αφορούσε ρηγματώσεις που εμφανίστηκαν στον θόλο του Μιχαήλ Αγγέλου στον ναό του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη, το 1742. Οι πραγματογνώμονες ­ οι οποίοι ήταν μαθηματικοί ­ έπειτα από υπολογισμούς κατέληξαν σε συγκεκριμένες προτάσεις για τον περιορισμό των ρηγματώσεων. Το περιστατικό θεωρείται συμβολικά η απαρχή αντιμετώπισης τεχνικών προβλημάτων με επιστημονικό τρόπο. Πιο πρόσφατα, εξαιτίας της κατάρρευσης της γέφυρας Tacoma Narrows στην Αμερική, η μελέτη της αεροδυναμικής συμπεριφοράς των καλύψεων μεγάλων ανοιγμάτων πήρε μεγάλη ώθηση.

Υψηλές απαιτήσεις

Είναι σαφές ότι οι μεγάλες δυσκολίες που παρουσιάζουν ο σχεδιασμός και η υλοποίηση αυτών των κατασκευών τις καθιστά ακατάλληλη περιοχή για κάθε είδους επιπολαιότητες, είτε αυτές αφορούν έλλειψη τεχνογνωσίας είτε κακό σχεδιασμό είτε κακοδιαχείριση είτε βέβαια δουλειές μειωμένης ευσυνειδησίας. Χαρακτηριστική περίπτωση επιπολαιότητας είναι όταν προτείνονται τέτοιες κατασκευές ως αντιγραφές ξένων έργων, χωρίς να υπάρχουν ούτε η απαραίτητη τεχνογνωσία των υλικών και των συστημάτων ούτε το βάθος της αισθητικής και κατασκευαστικής κουλτούρας που αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα τόσο της μελέτης όσο και της ανέγερσης αυτών των κατασκευών στο εξωτερικό.

Αυτού του είδους οι προτάσεις βασίζονται μόνο στις σχεδιαστικές ευκολίες που παρέχουν οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές. Καθώς όμως δεν χαρακτηρίζονται από επαρκή γνώση της τεχνολογίας και των δυνατοτήτων της στον συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, η κατασκευή καταλήγει σε πειραματισμούς επικίνδυνους για την ασφάλεια ή σε παρωδία υψηλού κόστους.

Στην καλύτερη περίπτωση, απλώς επιτείνεται η αισθητική σύγχυση του «χτισμένου περιβάλλοντος» των σύγχρονων πόλεων. Από την άλλη, η σχετικά πρόσφατη κατάρρευση μιας κρεμαστής γέφυρας αλλά και ενός πολυώροφου σουπερμάρκετ στη Νότια Κορέα, και μάλιστα χωρίς σεισμό ή άλλη έκτακτη δράση, είναι χαρακτηριστικές περιπτώσεις μη τήρησης της μελέτης και ηθελημένης υποβάθμισης της ποιότητας με σκοπό το αθέμιτο κέρδος.

Καταλήγοντας, όλες αυτές οι δυσκολίες που σκιαγραφήθηκαν, χωρίς να αφαιρούν τη γυαλάδα των εκπληκτικών αυτών κατασκευών, κάνουν απλώς την εικόνα πιο πραγματική. Ποιο είναι το μέλλον; Εφόσον η μεταπολεμική οικονομική ευημερία διατηρηθεί ­ τουλάχιστον για ένα τμήμα της υφηλίου ­ η κατεύθυνση είναι σαφής. Οπως είπε ο Happold ­ ένας από τους σημαντικότερους ευρωπαίους μηχανικούς με ειδίκευση στις κατασκευές κάλυψης μεγάλων ανοιγμάτων ­, «με τις κατασκευές ο άνθρωπος ήθελε πάντα να ανεβεί ψηλότερα, να καλύψει μεγαλύτερα ανοίγματα και να περικλείσει όλο και περισσότερο χώρο. Είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι αυτές οι φιλοδοξίες θα πάψουν ποτέ να υπάρχουν».

Δημοσίευση : 04.06.2000